Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Câu hỏi trang 59 SGK Ngữ văn 11

Văn bản 2. Tràng giang (Huy Cận)   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Bâng khuâng trời rộng nhớ sông dài.
H.C.

Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp,
Con thuyền xuôi mái nước song song.
Thuyền về nước lại, sầu trăm ngả;
Củi một cành khô lạc mấy dòng.

Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu,
Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều.
Nắng xuống, trời lên sâu chót vót;
Sông dài, trời rộng, bến cô liêu.

Bèo dạt về đâu, hàng nối hàng;
Mênh mông không một chuyến đò ngang.
Không cầu gợi chút niềm thân mật,
Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng.

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc,
Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa.
Lòng quê dợn dợn vời con nước,
Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.

(Huy Cận, Lửa thiêng, NXB Đời nay, Hà Nội, 1940, tr. 52 – 53)

Chú ý điều được gợi mở từ câu thơ đề từ.

Gợi ý trả lời

Phân tích điều được gợi mở từ câu thơ đề từ: "Bâng khuâng trời rộng nhớ sông dài" (Huy Cận)

Câu thơ đề từ tuy ngắn nhưng giữ vai trò như một "chiếc chìa khoá" mở vào toàn bộ thế giới nghệ thuật và cảm xúc của bài thơ. Có thể thấy câu đề từ gợi mở những điều sau:

a) Gợi mở về không gian của bài thơ

Hai hình ảnh "trời rộng" và "sông dài" phác ra một không gian vũ trụ mênh mông, rợn ngợp, trải ra theo cả chiều cao (trời) lẫn chiều dài, chiều rộng (sông). Đây chính là không gian bao trùm toàn bài: một "tràng giang" sóng gợn, trời lên sâu chót vót, sông dài trời rộng, mây cao đùn núi bạc... Không gian ấy càng rộng lớn càng làm nổi bật sự nhỏ bé, cô đơn của con người và tạo vật (con thuyền, cành củi khô, cánh chim nghiêng).

b) Gợi mở về cảm xúc, tâm trạng chủ đạo

Từ "bâng khuâng" trực tiếp hé lộ nỗi niềm của chủ thể trữ tình: một nỗi buồn mơ hồ, da diết, lan toả, man mác mà sâu lắng. Đó là âm hưởng bao trùm, dự báo cho chuỗi cảm giác buồn "điệp điệp", "sầu trăm ngả", "đìu hiu", "cô liêu", "dợn dợn" và nỗi "nhớ nhà" ở cuối bài. Đặc biệt, chữ "nhớ" trong đề từ báo trước tâm trạng cốt lõi của bài thơ: nỗi nhớ quê hương, nỗi khao khát gắn bó, giao cảm với cuộc đời.

c) Gợi mở về mối tương quan giữa con người và vũ trụ (chủ đề của bài)

Đề từ đặt cạnh nhau cái nhỏ bé của lòng người ("bâng khuâng", "nhớ") với cái vô cùng của tạo vật ("trời rộng", "sông dài"). Sự đối lập ấy hé mở cảm hứng chủ đạo của "Tràng giang": con người cô đơn, lẻ loi, bơ vơ trước thiên nhiên rộng lớn, từ đó bộc lộ nỗi sầu nhân thế và tình yêu quê hương, đất nước thầm kín — một nét tâm trạng tiêu biểu của cái "tôi" Thơ mới.

d) Định hướng cách đọc, cách cảm toàn bài

Vì vậy, câu đề từ vừa thu nhỏ bức tranh thiên nhiên vừa cô đọng tâm trạng của cả bài thơ. Khi đọc, cần chú ý soi chiếu từng khổ thơ vào đề từ: mỗi hình ảnh "trời rộng – sông dài" trong bài đều cộng hưởng với nỗi "bâng khuâng", "nhớ" để làm sáng lên chủ đề: nỗi buồn cô đơn trước vũ trụ và tấm lòng gắn bó với quê hương của nhà thơ.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.