Giải Bài 5 trang 60 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Bài thơ có những điểm khác lạ nào trong cách sử dụng ngôn ngữ? Hãy làm rõ hiện tượng đó qua phân tích một ví dụ bạn cho là tiêu biểu.
(văn bản: Tràng giang - Huy Cận)
Gợi ý trả lời
Nêu khái quát những điểm khác lạ trong cách dùng ngôn ngữ của bài thơ
Tuy mang đậm màu sắc Đường thi cổ điển, *Tràng giang* vẫn cho thấy nhiều sáng tạo ngôn ngữ rất mới, rất "Thơ mới" của Huy Cận. Có thể thấy mấy điểm khác lạ nổi bật sau:
a) Kết hợp từ ngữ bất thường, phá vỡ lối nói quen thuộc. Nhà thơ ghép những từ ngữ vốn không đi với nhau theo logic thông thường để tạo cảm giác mới mẻ, mở rộng không gian và chiều kích cảm xúc, ví dụ: *sâu chót vót*, hay *sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp*.
b) Dùng dày đặc từ láy. Hệ thống từ láy *điệp điệp, song song, lơ thơ, đìu hiu, chót vót, lớp lớp, dợn dợn*… vừa giàu nhạc tính, vừa tô đậm cảm giác mênh mông, rợn ngợp, cô liêu của cảnh và của lòng người.
c) Pha trộn lớp từ Hán Việt cổ kính với từ thuần Việt đời thường. Nhan đề *Tràng giang* cùng những từ như *cô liêu* mang âm hưởng cổ điển, đứng cạnh những từ bình dị, đời thường như *củi một cành khô*, *bến*, *đò ngang*… tạo nên sự giao hòa giữa cổ điển và hiện đại.
d) Đảo trật tự cú pháp và dùng cách diễn đạt gây ấn tượng mạnh (ví dụ *Củi một cành khô lạc mấy dòng* — đưa danh từ *củi* lên đầu, nhấn vào sự nhỏ bé, trôi dạt).
Phân tích một ví dụ tiêu biểu
Tiêu biểu nhất cho sự khác lạ ấy là câu thơ:
> *Nắng xuống, trời lên sâu chót vót;*
- "Sâu chót vót" — một kết hợp từ chưa từng có. Trong tiếng Việt, *chót vót* vốn chỉ dùng để tả độ cao (núi cao chót vót), còn *sâu* lại chỉ chiều sâu hướng xuống. Huy Cận cố ý ghép hai từ chỉ hai chiều ngược nhau (*sâu* + *chót vót*) vào cùng một hình ảnh bầu trời.
- Hiệu quả nghệ thuật. Cách dùng từ "phi lý" ấy lại cực kỳ hợp lý về mặt cảm giác: khi *nắng xuống, trời lên*, bầu trời như được đẩy cao lên mãi, nhưng nhìn cái cao vời vợi ấy, con người lại thấy như đang nhìn xuống một vực sâu hun hút. Nhà thơ không đo không gian bằng một chiều mà bằng cả chiều cao lẫn chiều sâu cùng lúc, khiến vũ trụ như giãn nở ra vô tận theo mọi hướng.
- Ý nghĩa. Giữa cái không gian ba chiều mênh mông, vô cùng ấy, hình ảnh con người càng trở nên nhỏ bé, cô đơn, rợn ngợp. Chính sự sáng tạo ngôn ngữ táo bạo này đã chuyển tải trọn vẹn cái "sầu vũ trụ" — nỗi cô đơn của cái tôi cá nhân trước trời rộng sông dài — vốn là cảm hứng chủ đạo của toàn bài.
→ Như vậy, điểm khác lạ trong ngôn ngữ của *Tràng giang* không phải là sự lạ hóa hình thức đơn thuần, mà luôn gắn chặt với việc diễn tả cảm giác và tâm trạng, tạo nên vẻ đẹp vừa cổ điển vừa hiện đại cho bài thơ.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.