Giải Bài 4 trang 41 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Trong văn bản, có hai phương diện đáng chú ý: những thông tin khách quan về sông Hương và cảm xúc của tác giả về con sông này. Theo bạn, nội dung nào nổi trội hơn? Cơ sở nào giúp bạn xác định như vậy?
(văn bản: Ai đã đặt tên cho dòng sông? – Hoàng Phủ Ngọc Tường)
Gợi ý trả lời
Xác định nội dung nổi trội: Cảm xúc của tác giả về sông Hương nổi trội hơn những thông tin khách quan.
a) Khẳng định ý kiến
Trong văn bản *Ai đã đặt tên cho dòng sông?*, tuy đan xen hai phương diện — những thông tin khách quan về sông Hương (địa lí, thủy trình, lịch sử, văn hóa…) và cảm xúc, suy tư của tác giả — nhưng phương diện cảm xúc, cái nhìn chủ quan đầy chất trữ tình của Hoàng Phủ Ngọc Tường mới là nội dung nổi trội, giữ vai trò chi phối toàn bài. Các thông tin khách quan chủ yếu đóng vai trò làm điểm tựa, làm chất liệu để tác giả bộc lộ tình yêu và sự chiêm nghiệm về dòng sông.
b) Cơ sở để xác định
- Thể loại tác phẩm: Đây là một bài bút kí — thể loại nghiêng về trữ tình, nơi cái "tôi" tác giả với những rung cảm, liên tưởng, suy tưởng chủ quan được bộc lộ trực tiếp. Bản chất thể loại quy định việc cảm xúc chủ quan lấn át thông tin khách quan thuần túy.
- Cách miêu tả sông Hương: Con sông không được trình bày như một đối tượng địa lí khô khan mà luôn được nhân hóa, so sánh, hình dung như một sinh thể có hồn, có số phận: khi là "bản trường ca của rừng già", "cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại"; khi là "người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở"; khi về với Huế lại như "người con gái đẹp nằm ngủ mơ màng", như "người tình dịu dàng và chung thủy". Đây hoàn toàn là cách nhìn, cách cảm mang đậm dấu ấn chủ quan của tác giả.
- Ngôn ngữ và giọng điệu: Văn bản dày đặc từ ngữ biểu cảm, câu văn giàu nhịp điệu, hình ảnh và liên tưởng phong phú (gắn sông Hương với âm nhạc, với thơ Nguyễn Du, với lịch sử, với tình yêu…). Chất thơ, chất nhạc và giọng điệu say mê, tha thiết cho thấy mục đích chính của tác giả là bày tỏ tình yêu, niềm tự hào với dòng sông quê hương, chứ không phải cung cấp tri thức khách quan.
- Vai trò của thông tin khách quan: Những kiến thức về địa lí (thượng nguồn, ngoại vi thành phố, trong lòng Huế…), về lịch sử, văn hóa được huy động không nhằm mục đích tự thân mà để soi sáng, nâng đỡ và làm giàu thêm cho cảm xúc, suy tưởng của tác giả về vẻ đẹp đa dạng của sông Hương. Thông tin chỉ là "cái cớ", cảm xúc mới là đích đến.
c) Kết luận
Sự thống nhất, hòa quyện giữa hai phương diện làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm, nhưng chính cảm xúc, cái tôi trữ tình giàu chất thơ cùng sự uyên bác của Hoàng Phủ Ngọc Tường mới là linh hồn, là nội dung nổi trội, tạo nên dấu ấn riêng của áng bút kí này.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.