Giải Bài 3 trang 51 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Thế là cãi nhau, hai thằng miền Trung giữa cái nắng miệt mài bên những hạt phù sa sinh nở khởi từ hai chữ "quê nhà" ấy của thi sĩ đất Bắc.
(Trần Tuấn, Cà Mau quê xứ)
Tìm các từ ngữ có thể kết hợp hợp lí với cụm từ cái nắng trong câu trên. So sánh những cụm từ mà bạn tạo ra với cụm từ cái nắng miệt mài để thấy tác dụng của phương án kết hợp mà tác giả lựa chọn.
Gợi ý trả lời
Phân tích yêu cầu
Ta cần tìm những từ ngữ kết hợp "bình thường", hợp quy tắc với cụm *cái nắng*, rồi so sánh với cách tác giả viết *cái nắng miệt mài* để thấy dụng ý nghệ thuật.
a) Các từ ngữ có thể kết hợp hợp lí (theo quy tắc thông thường) với *cái nắng*
*Cái nắng* vốn là danh từ chỉ hiện tượng tự nhiên, nên thường kết hợp với những từ chỉ mức độ, tính chất, màu sắc, thời điểm của ánh nắng:
- Chỉ mức độ, cường độ: *cái nắng gay gắt, cái nắng chói chang, cái nắng gắt, cái nắng oi ả, cái nắng chang chang, cái nắng như đổ lửa, cái nắng rát bỏng.*
- Chỉ sắc độ nhẹ, dễ chịu: *cái nắng dịu, cái nắng hanh hao, cái nắng vàng, cái nắng ấm.*
- Chỉ thời điểm, không gian: *cái nắng ban trưa, cái nắng tháng sáu, cái nắng mùa hè, cái nắng miền Trung.*
Tất cả các kết hợp này đều đúng quy tắc: từ đi kèm đều trực tiếp miêu tả bản thân ánh nắng (nắng mạnh hay nhẹ, màu gì, lúc nào).
b) So sánh với cụm *cái nắng miệt mài* và tác dụng của phương án tác giả chọn
- *Miệt mài* là từ vốn chỉ hoạt động, thái độ của con người khi làm việc, học tập bền bỉ, say sưa, không ngơi nghỉ (ví dụ: *làm việc miệt mài, miệt mài học tập*). Vì vậy, kết hợp *cái nắng miệt mài* là một hiện tượng phá vỡ quy tắc kết hợp từ thông thường: gán một tính từ chỉ phẩm chất của con người cho một hiện tượng tự nhiên.
- So với các cụm thông thường ở mục a) (chỉ nói nắng *mạnh/nhẹ/màu gì*), cụm *cái nắng miệt mài* mang lại hiệu quả biểu đạt riêng:
- Nhân hóa cái nắng, khiến nắng như một sinh thể biết bền bỉ, dai dẳng, chói chang không ngơi nghỉ suốt dọc dải đất miền Trung — gợi đúng cái khắc nghiệt, triền miên của nắng gió nơi đây.
- Đồng thời, nét nghĩa "cần mẫn, bền bỉ" của *miệt mài* còn liên tưởng tới con người miền Trung chịu thương chịu khó, và tới mạch cảm xúc "những hạt phù sa sinh nở", "quê nhà" trong câu văn, tạo sự hòa quyện giữa thiên nhiên và tình quê.
- Cách kết hợp lạ khiến câu văn giàu hình ảnh, gợi cảm và đậm chất thơ hơn hẳn các cách nói quen thuộc; buộc người đọc dừng lại, cảm nhận sâu hơn.
Kết luận: việc cố ý phá vỡ quy tắc kết hợp từ của Trần Tuấn không phải là lỗi dùng từ mà là một sáng tạo nghệ thuật, đem lại hiệu quả nhân hóa, gợi hình, gợi cảm và chiều sâu liên tưởng mà những kết hợp thông thường không có được.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.