Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Bài 4 trang 51 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt: Một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường: đặc điểm và tác dụng (tiếp theo)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Nhận xét đặc điểm các cụm từ in đậm trong hai câu sau và phân tích giá trị biểu đạt của từng trường hợp:

a. Giờ tới lượt bạn tôi gửi lại nơi này mấy đợt phù sa thơ kèm chút gió Lào cố quận.
(Trần Tuấn, Cà Mau quê xứ)

b. Con Sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng Hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân.
(Nguyễn Tuân, Người lái đò Sông Đà)

Gợi ý trả lời

a. Câu của Trần Tuấn (Cà Mau quê xứ)

*Cụm từ in đậm:* "phù sa thơ" và "gió Lào cố quận".

*Đặc điểm:* Đây là những kết hợp từ bất thường – một hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường bằng cách mở rộng khả năng kết hợp của từ.
- "Phù sa" vốn là danh từ chỉ lớp đất, cát mịn mà sông mang đến bồi đắp cho ruộng đồng (một vật chất cụ thể), nay lại được ghép với "thơ" (một giá trị tinh thần) → "phù sa thơ". Đây là cách kết hợp trái với logic thông thường.
- "Gió Lào" (ngọn gió khô nóng đặc trưng của miền Trung) được ghép với "cố quận" (quê cũ) → "gió Lào cố quận". Hai thành tố không cùng trường nghĩa vẫn được đặt cạnh nhau.

*Giá trị biểu đạt:* Cách kết hợp mới lạ ấy khiến câu văn giàu chất thơ và hàm súc. "Phù sa thơ" gợi hình ảnh người bạn (nhà thơ) không để lại phù sa thật mà gửi gắm cho vùng đất Cà Mau những vần thơ, những tình cảm đẹp đẽ như phù sa bồi đắp, làm giàu thêm cho mảnh đất này. "Gió Lào cố quận" gợi hồn vía, hơi thở của quê hương miền Trung mà người bạn mang theo đến phương Nam, thể hiện nỗi niềm thương nhớ, sự gắn bó máu thịt với cố hương. Nhờ đó, tình cảm quê hương được diễn đạt một cách tinh tế, gợi cảm.

b. Câu của Nguyễn Tuân (Người lái đò Sông Đà)

*Cụm từ in đậm:* "tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình".

*Đặc điểm:* Câu văn cũng dùng kết hợp từ bất thường và lối diễn đạt đặc biệt:
- "tuôn dài tuôn dài": điệp lại cụm từ, kết hợp động từ "tuôn" với "dài" một cách khác lạ để tạo ấn tượng về chiều dài bất tận.
- "áng tóc trữ tình": "áng" vốn chỉ đi với "mây", "văn", "thơ" (áng mây, áng văn, áng thơ), nay được ghép với "tóc" → "áng tóc" là một kết hợp từ mới lạ, lại được bổ sung "trữ tình".

*Giá trị biểu đạt:* Lối kết hợp bất thường này biến dòng Sông Đà hùng vĩ thành một hình tượng mềm mại, thơ mộng, đầy nữ tính. Cụm "tuôn dài tuôn dài" vừa diễn tả dòng chảy miên man, bất tận, vừa tạo nhịp điệu trải dài cho câu văn. Hình ảnh "áng tóc trữ tình" ví dòng sông như suối tóc dài buông xõa của một người thiếu nữ, hài hòa với "mây trời Tây Bắc", "hoa ban hoa gạo" phía sau. Qua đó, Nguyễn Tuân khắc họa vẻ đẹp trữ tình, duyên dáng của Sông Đà, bộc lộ tình yêu thiết tha và tài hoa trong cách quan sát, liên tưởng của nhà văn.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.