Giải Bài 1 trang 59 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Nêu những dấu hiệu để có thể nhận biết các yếu tố trữ tình trong ba văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông?, "Và tôi vẫn muốn mẹ…", Cà Mau quê xứ.
(văn bản: Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tường); "Và tôi vẫn muốn mẹ…"; Cà Mau quê xứ)
Gợi ý trả lời
Nhận biết các yếu tố trữ tình trong ba văn bản kí
Kí là thể loại giao thoa: bên cạnh việc ghi chép người thật, việc thật, kí trữ tình (tùy bút, tản văn, bút kí) còn thấm đẫm cảm xúc, suy tư của người viết. Yếu tố trữ tình chính là chất trữ tình – tiếng nói của cái tôi tác giả bộc lộ trực tiếp. Có thể dựa vào những dấu hiệu sau để nhận biết:
a) Sự hiện diện trực tiếp của cái tôi tác giả và cảm xúc chủ quan
- Trong cả ba văn bản, người viết không đứng ngoài khách quan mà trực tiếp xưng "tôi", bộc lộ tình cảm, ấn tượng, rung động của mình trước đối tượng.
- *Ai đã đặt tên cho dòng sông?*: cái tôi Hoàng Phủ Ngọc Tường say mê, tự hào, gắn bó máu thịt với sông Hương và xứ Huế; cảm xúc ngân lên qua những liên tưởng đắm say ("sông Hương như một người con gái đẹp nằm ngủ mơ màng", "người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya").
- *"Và tôi vẫn muốn mẹ…"*: tiếng nói trữ tình là nỗi đau, nỗi khắc khoải, niềm thương nhớ mẹ khôn nguôi của nhân vật – một cái tôi đầy ám ảnh về chiến tranh và mất mát.
- *Cà Mau quê xứ*: cái tôi Trần Tuấn bộc lộ tình yêu, niềm xúc động, sự trân trọng đối với vùng đất cực Nam và con người nơi đây.
b) Giọng điệu giàu cảm xúc, chất thơ
- Lời văn không chỉ thuật, tả mà còn ngân nga, tha thiết, lắng đọng suy tư; nhiều câu văn như lời tự bạch, lời giãi bày (giọng say mê, tự hào ở Hoàng Phủ Ngọc Tường; giọng ngậm ngùi, day dứt ở "Và tôi vẫn muốn mẹ…"; giọng bồi hồi, thương mến ở Cà Mau quê xứ).
c) Hình ảnh, ngôn ngữ giàu tính biểu cảm và sức gợi
- Dùng nhiều biện pháp tu từ (so sánh, nhân hóa, ẩn dụ), hình ảnh đẹp, giàu liên tưởng, mang đậm dấu ấn cảm xúc cá nhân (ví dụ sông Hương được nhân hóa như một người con gái, một tình nhân; cảnh vật Cà Mau hiện lên qua cái nhìn trìu mến).
- Ngôn ngữ chọn lọc, mượt mà, giàu nhạc điệu – gần với thơ.
d) Mạch cảm xúc lấn át mạch sự kiện
- Văn bản được tổ chức theo dòng cảm xúc, liên tưởng, hồi ức của người viết chứ không chỉ theo trình tự sự việc khách quan. Cảnh vật, con người, sự kiện trở thành cái cớ để tác giả bộc lộ nội tâm, suy ngẫm về quê hương, đất nước, con người, về tình mẫu tử, về chiến tranh…
e) Những suy tư, chiêm nghiệm mang màu sắc cá nhân
- Bên cạnh cảm xúc là những liên tưởng văn hóa, lịch sử và suy ngẫm sâu sắc (vẻ đẹp và bề dày văn hóa của sông Hương; nỗi đau chiến tranh và khát vọng được trở về bên mẹ; vẻ đẹp con người và vùng đất Mũi Cà Mau), thể hiện cái nhìn, tình cảm riêng của tác giả.
→ Dựa vào những dấu hiệu trên – sự có mặt của cái tôi trữ tình, cảm xúc chủ quan nổi bật, giọng điệu và ngôn ngữ giàu chất thơ, mạch cảm xúc chi phối – người đọc nhận ra các yếu tố trữ tình đậm nét trong ba văn bản kí này.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.