Giải Câu 3 trang 112 SGK Ngữ văn 8
Đề bài
Bài ca dao số 2 tạo dựng sự tương phản, đối nghịch dựa trên yếu tố nào? Bài ca dao đó thể hiện tính cách gì của mèo và quan hệ như thế nào giữa mèo với chuột?
(văn bản: Ca dao người Việt, Nguyễn Xuân Kính (Chủ biên), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2015)
Gợi ý trả lời
Bài ca dao số 2 (Con mèo mà trèo cây cau / Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà / Chú chuột đi chợ đường xa / Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo).
a) Sự tương phản, đối nghịch dựa trên yếu tố nào?
Sự tương phản được tạo dựng dựa trên mối quan hệ tự nhiên vốn có giữa mèo và chuột — mèo là kẻ đi săn, chuột là con mồi, hai con vật này vốn là "kẻ thù" không đội trời chung. Từ cái nền quan hệ đối nghịch ấy, bài ca dao dựng lên một cảnh trái ngược đầy mâu thuẫn:
- Bề ngoài: con mèo tỏ ra thân thiện, lịch sự, ân cần — "trèo cây cau", "hỏi thăm chú chuột" như một người hàng xóm tử tế đến thăm hỏi, quan tâm.
- Bên trong: đó chỉ là sự giả dối, che giấu ý đồ rình mồi; mèo đến tìm chuột không phải để hỏi thăm mà để bắt ăn thịt.
Như vậy, sự đối nghịch nằm ở chỗ lời nói ngọt ngào, giả bộ tử tế tương phản gay gắt với bản chất thật là kẻ săn mồi nguy hiểm. Cái hài hước, châm biếm còn bật lên ở câu trả lời khôn ngoan, đáo để của chuột: "Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo" — chuột không hề sợ mà còn mỉa mai, "rủa" lại con mèo, cho thấy nó thừa hiểu bộ mặt giả nhân giả nghĩa kia.
b) Tính cách của mèo và quan hệ giữa mèo với chuột:
- Tính cách của mèo: gian xảo, giả dối, "giả nhân giả nghĩa" — bề ngoài làm ra vẻ ân cần, tử tế, quan tâm nhưng bên trong là mưu mô, hiểm độc, luôn rình rập hãm hại kẻ yếu. Đây là hình ảnh ẩn dụ châm biếm hạng người đạo đức giả trong xã hội: miệng nói lời tốt đẹp mà bụng dạ nham hiểm.
- Quan hệ giữa mèo với chuột: là quan hệ đối kháng, thù địch giữa kẻ mạnh hiếp kẻ yếu, giữa kẻ đi săn và con mồi. Dù mèo khéo che đậy bằng lời lẽ thân thiện thì bản chất mối quan hệ ấy vẫn không thay đổi — vẫn là kẻ muốn ăn thịt và kẻ bị đe dọa. Qua đó, bài ca dao mượn chuyện loài vật để phê phán, chế giễu thói đạo đức giả và thể hiện thái độ cảnh giác, thông minh của kẻ yếu trước kẻ mạnh nham hiểm.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.