Giải Viết trang 48 SGK Ngữ văn 8
Đề bài
Viết bài văn phân tích một tác phẩm văn học (bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt Đường luật)
Trong phần Đọc, em đã được học các tác phẩm mẫu mực của thể thơ thất ngôn bát cú và tứ tuyệt Đường luật. Em hãy vận dụng các thao tác, kĩ năng đọc hiểu đã được hình thành, rèn luyện để viết bài văn phân tích một bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt Đường luật.
Yêu cầu:
- Giới thiệu khái quát về tác giả và bài thơ (nhan đề, đề tài, thể thơ,...); nêu ý kiến chung của người viết về bài thơ.
- Phân tích được nội dung cơ bản của bài thơ (đặc điểm của hình tượng thiên nhiên, con người; tâm trạng của nhà thơ), khái quát chủ đề bài thơ.
- Phân tích được một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật (một số yếu tố thi luật của thể thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt Đường luật; nghệ thuật tả cảnh, tả tình; nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ (từ ngữ, biện pháp tu từ,...); ...).
- Khẳng định được vị trí, ý nghĩa của bài thơ.
Gợi ý trả lời
## Phân tích bài thơ *Thu điếu* (Câu cá mùa thu) — Nguyễn Khuyến
### I. Mở bài
Nguyễn Khuyến (1835 – 1909) được mệnh danh là "nhà thơ của làng cảnh Việt Nam". Chùm ba bài thơ thu (*Thu điếu*, *Thu ẩm*, *Thu vịnh*) là những kiệt tác của ông viết về mùa thu đồng bằng Bắc Bộ. Trong đó, *Thu điếu* (Câu cá mùa thu) tiêu biểu nhất, được viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, đề tài mùa thu gắn với thú vui nhàn tản nơi thôn quê. Qua bức tranh thu trong trẻo, tĩnh lặng, bài thơ thể hiện tình yêu thiên nhiên, quê hương và tâm trạng u hoài, nặng lòng với đất nước của một nhà nho ẩn dật.
### II. Thân bài
a) Phân tích nội dung bài thơ
*Hình tượng thiên nhiên – bức tranh mùa thu làng quê:*
Hai câu đề mở ra khung cảnh thu nhỏ hẹp mà thanh sơ:
> *Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,*
> *Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.*
Không gian là chiếc "ao thu" quen thuộc của đồng bằng Bắc Bộ với làn nước "trong veo", khí thu "lạnh lẽo". Chiếc thuyền câu "bé tẻo teo" gợi sự nhỏ nhắn, hài hòa với cảnh vật. Cảnh thu hiện lên trong trẻo, tĩnh lặng, mang màu sắc riêng của làng quê Việt Nam, khác hẳn những hình ảnh ước lệ vay mượn.
Hai câu thực và hai câu luận tiếp tục mở rộng bức tranh:
> *Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,*
> *Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.*
> *Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,*
> *Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.*
Màu sắc mùa thu được vẽ bằng gam dịu lạnh: "sóng biếc", "lá vàng", "trời xanh ngắt". Chuyển động của cảnh vật đều rất khẽ khàng: sóng "hơi gợn tí", lá "khẽ đưa vèo", mây "lơ lửng". Cái động được dùng để tô đậm cái tĩnh — thủ pháp lấy động tả tĩnh tinh tế. Không gian mở rộng theo nhiều chiều: từ mặt ao lên bầu trời cao, rồi trở về ngõ trúc quanh co vắng vẻ, tạo nên bức tranh thu vừa khoáng đạt vừa u tịch.
*Hình tượng con người và tâm trạng nhà thơ:*
Hai câu kết khép lại bằng hình ảnh người đi câu:
> *Tựa gối buông cần lâu chẳng được,*
> *Cá đâu đớp động dưới chân bèo.*
Tư thế "tựa gối buông cần" cho thấy người câu cá không thực sự chú tâm vào việc câu mà đang thả hồn vào cảnh thu, chìm trong suy tư. Tiếng cá "đớp động dưới chân bèo" là âm thanh mơ hồ, càng làm nổi bật sự tĩnh lặng tuyệt đối của không gian và nỗi cô đơn, trầm lặng trong lòng thi nhân. Đằng sau thú câu cá nhàn tản là tâm sự thầm kín của một nhà nho yêu nước đã cáo quan về ở ẩn, mang nặng nỗi u hoài trước thời cuộc.
*Chủ đề:* Bài thơ khắc họa vẻ đẹp bình dị, trong trẻo mà tĩnh lặng của mùa thu nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, đồng thời bộc lộ tình yêu thiên nhiên, quê hương và tâm trạng thời thế của tác giả — một tâm hồn thanh cao, nặng lòng với đất nước.
b) Phân tích một số nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật
- *Thi luật của thể thất ngôn bát cú Đường luật:* Bài thơ có 8 câu, mỗi câu 7 chữ, tuân thủ chặt chẽ bố cục đề – thực – luận – kết. Thơ gieo vần chân, vần bằng ở các câu 1, 2, 4, 6, 8 (veo – teo – vèo – teo – bèo), tạo âm hưởng nhẹ nhàng. Phép đối chuẩn mực ở hai câu thực ("Sóng biếc" đối "Lá vàng") và hai câu luận ("Tầng mây lơ lửng" đối "Ngõ trúc quanh co") làm bức tranh thu thêm cân xứng, hài hòa.
- *Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình:* Cảnh vật đều rất nhỏ, khẽ, tĩnh; qua đó gián tiếp bộc lộ tâm trạng trầm tư, cô quạnh của nhà thơ. Thủ pháp lấy động tả tĩnh (sóng gợn, lá đưa, cá đớp) đẩy cái tĩnh lặng lên đến tuyệt đối.
- *Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ:* Từ ngữ thuần Việt, giản dị mà tinh tế, giàu sức gợi. Hệ thống từ láy giàu giá trị tạo hình và biểu cảm: "lạnh lẽo", "tẻo teo", "lơ lửng", "quanh co", "vắng teo". Đặc biệt, vần "eo" (tử vận) gieo liên tiếp gợi cảm giác không gian thu hẹp dần, co lại, hiu hắt, cô đơn. Cách phối màu ("biếc", "vàng", "xanh ngắt") tạo bức tranh thu đậm chất hội họa.
c) Vị trí, ý nghĩa của bài thơ
*Thu điếu* là một trong những bài thơ thu hay nhất của văn học trung đại Việt Nam, góp phần khẳng định tài năng và tấm lòng của Nguyễn Khuyến. Bài thơ đã "Việt hóa" thể thơ Đường luật, đưa cảnh sắc và tâm hồn dân tộc vào một thể thơ bác học, mẫu mực. Qua đó, Nguyễn Khuyến xứng đáng với danh hiệu nhà thơ của làng cảnh Việt Nam.
### III. Kết bài
Bằng ngòi bút tài hoa và tâm hồn nhạy cảm, Nguyễn Khuyến đã vẽ nên bức tranh mùa thu làng quê trong trẻo, tĩnh lặng và chan chứa tình. *Thu điếu* không chỉ là bài thơ tả cảnh đặc sắc mà còn là tiếng lòng thầm kín của một nhà nho yêu nước, để lại dư vị sâu lắng trong lòng người đọc nhiều thế hệ.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.