Sách giáo khoa Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài 3 trang 55 SGK Ngữ văn 8

Củng cố, mở rộng (Bài 2. Vẻ đẹp cổ điển)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Hãy chọn một bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt Đường luật mà em yêu thích và thực hiện các yêu cầu sau:

a. Nhận xét về niêm, luật của bài thơ.

b. Xác định bố cục và nêu ý chính của từng phần.

c. Nêu chủ đề và chỉ ra một số nét đặc sắc về nghệ thuật của bài thơ.

Gợi ý trả lời

Bài thơ em chọn: "Qua Đèo Ngang" – Bà Huyện Thanh Quan (thơ thất ngôn bát cú Đường luật).

> Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,
> Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
> Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
> Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
> Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
> Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
> Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
> Một mảnh tình riêng, ta với ta.

a. Nhận xét về niêm, luật của bài thơ

- Số câu, số tiếng: Bài gồm 8 câu, mỗi câu 7 tiếng → đúng thể thất ngôn bát cú Đường luật.
- Luật bằng – trắc: Tiếng thứ hai của câu 1 là "tới" (thanh trắc) nên bài thơ làm theo luật trắc. Trong mỗi câu, các tiếng 2 – 4 – 6 tuân theo quy tắc "nhất – tam – ngũ bất luận, nhị – tứ – lục phân minh" (câu 1: tới T – Ngang B – xế T).
- Vần: Gieo một vần bằng ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8: *tà – hoa – nhà – gia – ta* (vần "a"). Cả bài chỉ dùng một vần (độc vận).
- Niêm: Các câu niêm với nhau theo cặp: câu 1 – 8, câu 2 – 3, câu 4 – 5, câu 6 – 7 (các tiếng thứ 2, 4, 6 cùng thanh bằng/trắc). → Bài thơ niêm luật chặt chẽ, đúng chuẩn Đường luật.
- Đối: Hai câu thực (3 – 4) đối nhau (*Lom khom dưới núi* / *Lác đác bên sông*; *tiều vài chú* / *chợ mấy nhà*); hai câu luận (5 – 6) đối nhau (*Nhớ nước đau lòng – con quốc quốc* / *Thương nhà mỏi miệng – cái gia gia*).

b. Bố cục và ý chính từng phần

Bài thơ theo bố cục bốn phần quen thuộc của thất ngôn bát cú (đề – thực – luận – kết), mỗi phần 2 câu:

- Đề (câu 1 – 2): Giới thiệu khung cảnh Đèo Ngang vào lúc chiều tà, thiên nhiên hoang sơ, cỏ cây rậm rạp, um tùm.
- Thực (câu 3 – 4): Tả cụ thể cảnh vật và sự sống con người nơi đèo – thưa thớt, nhỏ bé, vắng vẻ (vài chú tiều, mấy nhà chợ).
- Luận (câu 5 – 6): Bộc lộ tâm trạng của nhà thơ qua tiếng chim quốc, chim gia gia – nỗi nhớ nước, thương nhà da diết.
- Kết (câu 7 – 8): Khép lại bằng nỗi cô đơn thầm kín, tuyệt đối của tác giả trước trời, non, nước bao la: "Một mảnh tình riêng, ta với ta".

c. Chủ đề và nét đặc sắc nghệ thuật

- Chủ đề: Bài thơ vẽ nên bức tranh Đèo Ngang hoang sơ, heo hút lúc chiều tà, qua đó bộc lộ nỗi buồn cô đơn, niềm hoài cổ và tình yêu nước thương nhà sâu kín của tác giả.
- Một số nét đặc sắc nghệ thuật:
+ Thể thơ Đường luật trang nhã, niêm luật và phép đối chặt chẽ, cân xứng.
+ Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình: cảnh vật đượm buồn, phản chiếu tâm trạng con người.
+ Dùng từ láy gợi hình, gợi cảm: *lom khom, lác đác* làm nổi bật sự nhỏ bé, thưa vắng.
+ Đảo ngữ (đưa từ láy lên đầu câu) nhấn mạnh sự hoang vắng.
+ Nghệ thuật chơi chữ, lấy âm thanh gợi nghĩa: *quốc quốc* (nhớ nước), *gia gia* (thương nhà).
+ Cụm từ "ta với ta" cô đọng, khép lại bài thơ bằng nỗi cô đơn tuyệt đối của chủ thể trữ tình.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.