Sách giáo khoa Ngữ văn 9 Tập một

Giải Câu 3 trang 145 SGK Ngữ văn 9

Phiếu học tập số 1 (Khóc Dương Khuê)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Chỉ ra các từ láy được sử dụng trong đoạn trích và phân tích hiệu quả nghệ thuật ở từng trường hợp.
(văn bản: Khóc Dương Khuê)

Gợi ý trả lời

Câu 3 (trang 146) — Các từ láy trong đoạn trích *Khóc Dương Khuê* và hiệu quả nghệ thuật

Trong đoạn trích, Nguyễn Khuyến sử dụng nhiều từ láy giàu giá trị tạo hình và biểu cảm. Có thể chỉ ra và phân tích từng trường hợp như sau:

a) man mác (*Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta*)
- Từ láy gợi nỗi buồn mênh mang, lan toả, trải rộng khắp không gian "nước mây". Nỗi đau mất bạn không bó hẹp trong lòng người mà như thấm vào cả đất trời, trở nên vô tận, không dứt.

b) ngậm ngùi (*Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta*)
- Diễn tả trực tiếp nỗi xót xa, nghẹn ngào, bùi ngùi trong lòng nhà thơ ngay khi hay tin bạn qua đời; mở ra âm hưởng tiếc thương bao trùm cả bài thơ.

c) róc rách (*Tiếng suối nghe róc rách lưng đèo*)
- Từ láy tượng thanh gợi âm thanh trong trẻo, vui tươi của tiếng suối nơi lưng đèo, làm sống dậy kỉ niệm đẹp khi hai người cùng nhau rong chơi "dặm khách". Niềm vui quá khứ càng tươi sáng thì mất mát hiện tại càng thấm thía.

d) cheo leo (*Có khi từng gác cheo leo*)
- Gợi hình ảnh gác cao chênh vênh, hiểm trở; qua đó tô đậm thú chơi tao nhã, phóng khoáng mà hai người bạn tri kỉ từng cùng tận hưởng.

đ) ăm ắp (*Chén quỳnh tương ăm ắp bầu xuân*)
- Gợi hình ảnh chén rượu đầy tràn, sóng sánh; diễn tả tình bạn nồng hậu, niềm vui sum vầy, đầm ấm, tràn trề sức sống ("bầu xuân") của những cuộc rượu thơ ngày trước.

e) rụng rời (*Chợt nghe, tôi bỗng chân tay rụng rời*)
- Diễn tả trạng thái bàng hoàng, sững sờ, bủn rủn cả chân tay khi đột ngột nghe tin bạn mất; cực tả cú sốc tinh thần và nỗi đau đến tê dại của nhà thơ.

g) vội vàng (*Vội vàng sao đã mải lên tiên*)
- Diễn tả sự ra đi gấp gáp, đột ngột của người bạn; ẩn trong đó là lời trách móc nhẹ nhàng mà đầy tiếc nuối, thân thương.

h) đắn đo (*Câu thơ nghĩ đắn đo không viết*)
- Diễn tả tâm trạng do dự, ngần ngại khi làm thơ: thơ viết ra mà không còn bạn tri âm để chia sẻ, bình phẩm thì còn ý nghĩa gì. Nỗi cô đơn, hụt hẫng hiện lên rõ nét.

i) hững hờ (*Giường kia treo cũng hững hờ*)
- Gợi sự lạnh lẽo, vô hồn, thờ ơ của chiếc giường (gợi điển tích Trần Phồn treo giường đợi bạn). Cảnh vật như cũng mất hết ý nghĩa vì vắng bóng tri kỉ.

k) ngẩn ngơ (*Đàn kia gảy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn*)
- Gợi sự thẫn thờ, ngơ ngác, như mất hồn; cây đàn gảy lên mà tiếng đàn cũng bơ vơ, lạc lõng (gợi điển tích Bá Nha đập đàn khi Tử Kỳ mất). Nhấn mạnh nỗi trống vắng khi không còn người tri âm.

Nhận xét chung: Hệ thống từ láy (tượng thanh như *róc rách*; tượng hình, biểu cảm như *man mác, ăm ắp, cheo leo, rụng rời, hững hờ, ngẩn ngơ*…) vừa tái hiện sống động những kỉ niệm đẹp của tình bạn, vừa diễn tả tinh tế, thấm thía nỗi đau đớn, cô đơn, hụt hẫng của nhà thơ trước sự ra đi của bạn. Nhờ đó, tình bạn tri kỉ và niềm tiếc thương của Nguyễn Khuyến hiện lên chân thành, cảm động.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.