Sách giáo khoa Ngữ văn 9 Tập một

Giải Câu 4 trang 145 SGK Ngữ văn 9

Phiếu học tập số 1 (Khóc Dương Khuê)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Em cần làm gì để biết ý nghĩa của các điển tích được tác giả sử dụng trong đoạn trích? Phân tích tác dụng của các điển tích đó.
(văn bản: Khóc Dương Khuê)

Gợi ý trả lời

Câu 4 (trang 146) — Khóc Dương Khuê (Nguyễn Khuyến)

a) Em cần làm gì để biết ý nghĩa của các điển tích?

Điển tích (điển cố) là những câu chuyện, nhân vật trong sách xưa (thường là văn học, lịch sử Trung Quốc) được tác giả mượn lại để gửi gắm ý tứ một cách hàm súc. Vì ý nghĩa của chúng nằm ở câu chuyện gốc chứ không hiện ra trực tiếp trên câu chữ, nên để hiểu được, em cần:

- Đọc kĩ phần chú thích (cước chú) ở chân trang trong SGK, vì sách đã giải thích gốc tích của từng điển.
- Tra cứu từ điển điển tích, điển cố hoặc các sách tham khảo, tài liệu đáng tin cậy để biết câu chuyện gốc gắn với điển đó.
- Tìm hiểu nhân vật, sự việc trong tích xưa (ai, làm gì, kết cục ra sao) rồi liên hệ với hoàn cảnh trong bài thơ để hiểu tác giả mượn điển nhằm nói điều gì.
- Khi cần, hỏi thầy cô, trao đổi với bạn để hiểu đúng và đầy đủ hơn.

b) Phân tích tác dụng của các điển tích trong đoạn trích

Trong hai câu thơ:

> *Giường kia treo cũng hững hờ,*
> *Đàn kia gảy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn.*

Nguyễn Khuyến dùng hai điển tích nói về tình bạn tri kỉ:

- Điển "giường treo": nhắc tích Trần Phồn đời Hậu Hán quý bạn là Từ Trĩ, dành riêng một chiếc giường để tiếp bạn, bạn đi thì treo giường lên, không ai được dùng. → Chỉ tình bạn trân trọng, thủy chung, chỉ dành cho một người bạn tâm giao.
- Điển "đàn": nhắc tích Bá Nha – Tử Kì. Bá Nha gảy đàn, chỉ Tử Kì nghe mà thấu hiểu được tiếng đàn (tri âm). Tử Kì chết, Bá Nha đập đàn, suốt đời không gảy nữa vì không còn người hiểu mình. → Chỉ tình tri âm, tri kỉ hiếm có.

Tác dụng:

- Hai điển tích giúp nhà thơ khẳng định Dương Khuê chính là người bạn tri âm, tri kỉ duy nhất, sâu sắc của mình — ngang với những tình bạn đẹp nhất trong sách xưa.
- Qua đó diễn tả nỗi mất mát, cô đơn tột cùng khi bạn qua đời: bạn mất rồi thì giường cũng "treo hững hờ", đàn gảy cũng "ngẩn ngơ", mọi thú vui đều trở nên vô nghĩa vì không còn người cùng chia sẻ, thấu hiểu.
- Về nghệ thuật, điển tích khiến lời thơ hàm súc, trang nhã, giàu sức gợi, nâng tình bạn cá nhân lên thành biểu tượng về tình bạn cao đẹp, khiến niềm đau càng thấm thía, sâu lắng.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.