Sách giáo khoa Ngữ văn 9 Tập một

Giải Câu 5 trang 145 SGK Ngữ văn 9

Phiếu học tập số 1 (Khóc Dương Khuê)   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Rượu ngon không có bạn hiền,
Không mua không phải không tiền không mua.
Câu thơ nghĩ đắn đo không viết,
Viết đưa ai, ai biết mà đưa:
Giường kia treo cũng hững hờ,
Đàn kia gẩy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn.

Ở những câu thơ sau, biện pháp tu từ điệp ngữ có tác dụng như thế nào trong việc diễn tả các cung bậc cảm xúc của nhà thơ?

Rượu ngon không có bạn hiền,
Không mua không phải không tiền không mua.
Câu thơ nghĩ đắn đo không viết,
Viết đưa ai, ai biết mà đưa:
Giường kia treo cũng hững hờ,
Đàn kia gẩy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn.

Gợi ý trả lời

Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ điệp ngữ

Trong đoạn thơ, Nguyễn Khuyến sử dụng dày đặc biện pháp điệp ngữ để diễn tả nỗi đau và các cung bậc cảm xúc khi mất đi người bạn tri âm (Dương Khuê). Có thể thấy rõ qua các trường hợp sau:

a) Điệp từ "không" (lặp lại 5 lần trong hai câu đầu):

> *Rượu ngon không có bạn hiền,*
> *Không mua không phải không tiền không mua.*

- Việc lặp lại liên tiếp từ "không" tạo nên nhịp thơ day dứt, nhấn mạnh sự trống vắng, hụt hẫng đến tận cùng.
- Nhà thơ không phải không có tiền mua rượu, mà vì không còn bạn hiền để cùng nâng chén, nên rượu ngon cũng trở nên vô nghĩa. Điệp ngữ làm nổi bật cảm giác mất mát không gì bù đắp được.

b) Điệp từ "viết", "đưa", "ai":

> *Câu thơ nghĩ đắn đo không viết,*
> *Viết đưa ai, ai biết mà đưa:*

- Các từ "viết – đưa – ai" lặp lại, đan cài vào nhau diễn tả tâm trạng bơ vơ, hẫng hụt của nhà thơ: làm được câu thơ hay cũng chẳng còn người tri kỉ để sẻ chia, bình phẩm.
- Câu hỏi tu từ kết hợp điệp ngữ càng tô đậm sự cô đơn, lạc lõng khi mất đi người bạn tâm giao.

c) Điệp cấu trúc "... kia ... cũng ...":

> *Giường kia treo cũng hững hờ,*
> *Đàn kia gẩy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn.*

- Hai hình ảnh "giường" và "đàn" gợi nhắc điển tích về tình bạn thắm thiết (chiếc giường dành riêng cho bạn, tiếng đàn tri âm). Nay bạn đã mất nên mọi vật đều trở nên "hững hờ", "ngẩn ngơ", vô hồn, vô nghĩa.
- Điệp cấu trúc khiến nỗi buồn lan tỏa, thấm sâu vào cảnh vật, thể hiện tình bạn gắn bó keo sơn và nỗi đau mất bạn khôn nguôi.

Kết luận: Biện pháp điệp ngữ (điệp từ, điệp cấu trúc) được dùng liên tiếp đã góp phần diễn tả chân thực, sâu sắc các cung bậc cảm xúc của nhà thơ: từ sự trống vắng, hụt hẫng → bơ vơ, cô đơn → đau xót, ngẩn ngơ trước sự ra đi của người bạn tri kỉ. Qua đó khắc họa một tình bạn chân thành, thủy chung, sâu nặng của Nguyễn Khuyến.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.