Giải Bài 2 trang 124 SGK Ngữ văn 9
Đề bài
NGỮ LIỆU: BÊN MỘ CỤ NGUYỄN DU
(Vương Trọng)
Tưởng rằng phận bạc Đạm Tiên
Ngờ đâu cụ Nguyễn Tiên Điền nằm đây
Ngửng trời cao, cúi đất dày
Cắn môi, tay nắm bàn tay của mình
Một vùng cồn bãi trống trênh
Cụ cùng thập loại chúng sinh nằm kề.
Hút tầm chẳng cánh hoa lê
Bạch đàn đôi ngọn gió về nỉ non
Xạc xào lá cỏ héo hon
Bàn chân cát bụi, lối mòn nhỏ nhoi
Lặng yên bên nấm mộ rồi
Chưa tin mình đã đến nơi mình tìm!
Gặp gỡ độc giả "đặc biệt"
Đọc bài thơ dưới đây hoặc sưu tầm, tìm đọc một số tác phẩm có nội dung, cảm xúc tương đồng và ghi chép các thông tin về những vấn đề sau:
a. Mối quan hệ giữa thể loại, đề tài, hình tượng hoặc một số chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm với những tác phẩm khác (mà em đã đọc, tìm hiểu).
b. Tính chất "đặc biệt" của tác giả – độc giả trong tác phẩm.
Gợi ý trả lời
Mở đầu: Bài thơ *Bên mộ cụ Nguyễn Du* của Vương Trọng là lời của một người đọc – nhà thơ hậu thế đến viếng mộ Đại thi hào Nguyễn Du ở quê hương Tiên Điền. Đọc bài thơ, có thể ghi chép thông tin theo hai vấn đề sau:
### a. Mối quan hệ giữa thể loại, đề tài, hình tượng, chi tiết nghệ thuật với những tác phẩm khác
- Thể loại: Bài thơ viết bằng thể lục bát – cũng chính là thể thơ Nguyễn Du dùng để sáng tác *Truyện Kiều*. Việc Vương Trọng chọn lục bát để viết về Nguyễn Du là một sự "nối điệu", gợi mối liên hệ trực tiếp về hình thức với di sản của chính người được viếng.
- Đề tài: Bài thơ cùng đề tài với nhiều tác phẩm viết về Nguyễn Du và *Truyện Kiều* (như *Kính gửi cụ Nguyễn Du* của Tố Hữu) – đề tài tri ân, tưởng nhớ, đối thoại với tiền nhân; đồng thời gần gũi với mạch đề tài xót thương thân phận con người.
- Hình tượng và chi tiết nghệ thuật liên văn bản (gợi nhắc tác phẩm khác):
- *"Tưởng rằng phận bạc Đạm Tiên"* – Đạm Tiên là hình tượng người ca nhi nấm mồ vô chủ, bạc mệnh trong *Truyện Kiều*. Nhắc Đạm Tiên bên mộ Nguyễn Du, tác giả liên hệ số phận hiu quạnh của nhân vật với cảnh ngôi mộ cô quạnh của chính người sáng tạo ra nàng.
- *"Cụ cùng thập loại chúng sinh nằm kề"* – cụm "thập loại chúng sinh" lấy từ *Văn tế thập loại chúng sinh* (Văn chiêu hồn) của Nguyễn Du – áng văn khóc thương mọi kiếp người khổ đau. Chi tiết này vừa gợi tấm lòng nhân đạo bao la của Nguyễn Du, vừa cho thấy nhà thơ nằm lại giữa đồng bào mà mình từng thương xót.
- *"Ngửng trời cao, cúi đất dày"*, *"Cắn môi, tay nắm bàn tay của mình"*, *"cồn bãi trống trênh"*, *"lối mòn nhỏ nhoi"*… là các chi tiết tả cảnh – tả tình, dồn nén nỗi xúc động nghẹn ngào, cách thể hiện quen thuộc của thơ trữ tình Việt Nam.
→ Nhờ những điểm chung và những chi tiết "gọi tên" các tác phẩm của Nguyễn Du, bài thơ tạo thành một mạng lưới liên hệ với *Truyện Kiều*, *Văn tế thập loại chúng sinh* và dòng thơ tưởng niệm Nguyễn Du.
### b. Tính chất "đặc biệt" của tác giả – độc giả trong tác phẩm
- Người đọc trở thành người viết: Vương Trọng là một độc giả đặc biệt của Nguyễn Du. Không chỉ đọc *Truyện Kiều*, *Văn chiêu hồn* trên trang sách, ông còn tìm đến tận mộ phần, để sự đọc hóa thành hành động viếng thăm và thành một bài thơ mới. Người đọc ở đây đồng thời là tác giả sáng tạo.
- Cuộc gặp gỡ vượt thời gian, mang tính tri âm: Giữa tác giả Nguyễn Du (người đã khuất) và độc giả Vương Trọng (người đương thời) diễn ra một cuộc "gặp gỡ" không lời nhưng sâu nặng: *"Lặng yên bên nấm mộ rồi / Chưa tin mình đã đến nơi mình tìm!"*. Đó là sự đồng cảm, tri âm xuyên qua hàng trăm năm – điều Nguyễn Du từng khắc khoải ("Bất tri tam bách dư niên hậu…").
- Mối quan hệ hai chiều: Độc giả đọc tác phẩm để hiểu con người Nguyễn Du; rồi chính sự thấu hiểu ấy khiến người đọc xúc động, hụt hẫng trước cảnh mộ phần đơn sơ, trống trải ("một vùng cồn bãi trống trênh"). Tình thương mà Nguyễn Du dành cho "thập loại chúng sinh" nay được hậu thế dành lại cho chính ông – vòng tri ân khép kín giữa người viết và người đọc.
→ Cái "đặc biệt" là: tác phẩm được sinh ra từ hành trình đọc – thấu hiểu – tri ân của một độc giả, và nó ghi lại khoảnh khắc độc giả hậu thế "đối thoại" với tác giả tiền nhân qua chính những tác phẩm mà tác giả để lại.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.