Giải Bài 4.10 trang 54 SGK Toán 10
Đề bài
Hai con tàu xuất phát cùng lúc từ bờ bên này để sang bờ bên kia của dòng sông với vận tốc riêng không đổi và có độ lớn bằng nhau. Hai tàu luôn được giữ lái sao cho chúng tạo với bờ cùng một góc nhọn nhưng một tàu hướng xuống hạ lưu, một tàu hướng lên thượng nguồn (hình bên). Vận tốc dòng nước là đáng kể, các yếu tố bên ngoài khác không ảnh hưởng tới vận tốc của các tàu. Hỏi tàu nào sang bờ bên kia trước?
Hình minh hoạ: Dòng sông với dòng nước chảy theo một hướng (các mũi tên trên mặt nước). Hai con thuyền xuất phát từ bờ dưới, mỗi thuyền hướng mũi tạo một góc nhọn với bờ; một thuyền hướng chếch về phía hạ lưu, một thuyền hướng chếch về phía thượng nguồn.
Lời giải
Phân tích bằng vectơ vận tốc (theo SGK lớp 10).
Gọi vận tốc riêng của mỗi tàu (so với nước) là , vận tốc dòng nước là . Vận tốc thực của mỗi tàu so với bờ là tổng hai vectơ:
Chọn hệ trục: trục dọc theo bờ sông, trục vuông góc với bờ (hướng sang bờ bên kia). Gọi là bề rộng con sông (khoảng cách giữa hai bờ).
Nhận xét về dòng nước: dòng nước chảy dọc theo bờ nên cùng phương với , tức là không có thành phần theo phương . Do đó dòng nước không làm thay đổi tốc độ tiến sang bờ bên kia của tàu, nó chỉ làm tàu bị trôi dọc theo bờ (lên thượng nguồn hoặc xuống hạ lưu).
Thành phần vận tốc vuông góc với bờ: hai tàu có vận tốc riêng cùng độ lớn và cùng tạo với bờ một góc nhọn như nhau. Vì vậy thành phần của theo phương (phương sang sông) của cả hai tàu đều bằng nhau:
Cộng thêm (chỉ theo ) không làm thay đổi , nên thành phần vận tốc sang bờ bên kia của hai tàu vẫn bằng nhau và bằng .
Thời gian sang sông: thời gian để mỗi tàu đi hết bề rộng chỉ phụ thuộc thành phần vận tốc vuông góc với bờ:
Hai tàu có cùng , cùng , cùng nên có cùng .
Kiểm tra lại: việc một tàu hướng lên thượng nguồn, một tàu hướng xuống hạ lưu chỉ làm điểm cập bờ bên kia của chúng lệch nhau theo chiều dọc sông; nó ảnh hưởng tới *vị trí* cập bờ chứ không ảnh hưởng tới *thời gian* qua sông. Vậy kết luận hai tàu qua sông cùng lúc là hợp lí.
Kết luận: Hai tàu sang bờ bên kia cùng một lúc (không tàu nào sang trước).
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.