Sách giáo khoa Toán 10 Tập một

Giải Bài 4.39 trang 72 SGK Toán 10

Bài tập cuối chương IV   Đã kiểm chéo

Đề bài

Trên sông, một ca nô chuyển động thẳng đều theo hướng S15∘ES15^\circ E (xem chú thích ở Bài 3.8, trang 42) với vận tốc có độ lớn bằng 20 km/h. Tính độ lớn của vận tốc riêng của ca nô, biết rằng nước trên sông chảy về hướng đông với vận tốc có độ lớn bằng 3 km/h.

Lời giải

Phân tích. Gọi v⃗\vec{v} là vận tốc của ca nô so với bờ, ∣v⃗∣=20|\vec{v}| = 20 km/h, hướng S15∘ES15^\circ E; v1⃗\vec{v_1} là vận tốc riêng của ca nô (so với nước); v2⃗\vec{v_2} là vận tốc dòng nước, ∣v2⃗∣=3|\vec{v_2}| = 3 km/h, hướng đông.

Theo quy tắc cộng vận tốc: v⃗=v1⃗+v2⃗\vec{v} = \vec{v_1} + \vec{v_2}, suy ra v1⃗=v⃗−v2⃗\vec{v_1} = \vec{v} - \vec{v_2}.

Dựng tam giác vận tốc. Vẽ OM→=v1⃗\overrightarrow{OM} = \vec{v_1}, MN→=v2⃗\overrightarrow{MN} = \vec{v_2}, khi đó ON→=v⃗\overrightarrow{ON} = \vec{v}. Ta cần tính OM=∣v1⃗∣OM = |\vec{v_1}|, biết ON=20ON = 20, MN=3MN = 3.

Xác định góc MNO^\widehat{MNO}. Tại đỉnh NN: hướng NO→=−v⃗\overrightarrow{NO} = -\vec{v} là hướng N15∘WN15^\circ W (ngược với S15∘ES15^\circ E), tạo với hướng bắc góc 15∘15^\circ về phía tây; hướng NM→=−v2⃗\overrightarrow{NM} = -\vec{v_2} là hướng tây, tạo với hướng bắc góc 90∘90^\circ. Do đó
MNO^=90∘−15∘=75∘.\widehat{MNO} = 90^\circ - 15^\circ = 75^\circ.

Áp dụng định lí côsin trong tam giác OMNOMN:
∣v1⃗∣2=ON2+MN2−2⋅ON⋅MN⋅cos⁡75∘=202+32−2⋅20⋅3⋅cos⁡75∘=409−120cos⁡75∘.|\vec{v_1}|^2 = ON^2 + MN^2 - 2 \cdot ON \cdot MN \cdot \cos 75^\circ = 20^2 + 3^2 - 2 \cdot 20 \cdot 3 \cdot \cos 75^\circ = 409 - 120\cos 75^\circ.

Ta có
cos⁡75∘=cos⁡(45∘+30∘)=cos⁡45∘cos⁡30∘−sin⁡45∘sin⁡30∘=6−24.\cos 75^\circ = \cos(45^\circ + 30^\circ) = \cos 45^\circ \cos 30^\circ - \sin 45^\circ \sin 30^\circ = \frac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4}.

Thay vào:
∣v1⃗∣2=409−120⋅6−24=409−30(6−2)≈409−31,06=377,94.|\vec{v_1}|^2 = 409 - 120 \cdot \frac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4} = 409 - 30(\sqrt{6} - \sqrt{2}) \approx 409 - 31{,}06 = 377{,}94.

Suy ra
∣v1⃗∣≈377,94≈19,44 km/h.|\vec{v_1}| \approx \sqrt{377{,}94} \approx 19{,}44 \text{ km/h}.

Kiểm tra bằng toạ độ (trục OxOx hướng đông, OyOy hướng bắc): v⃗=(20sin⁡15∘; −20cos⁡15∘)\vec{v} = (20\sin 15^\circ;\, -20\cos 15^\circ), v2⃗=(3; 0)\vec{v_2} = (3;\, 0), nên v1⃗=(20sin⁡15∘−3; −20cos⁡15∘)≈(2,18; −19,32)\vec{v_1} = (20\sin 15^\circ - 3;\, -20\cos 15^\circ) \approx (2{,}18;\, -19{,}32) và ∣v1⃗∣≈2,182+19,322≈19,44|\vec{v_1}| \approx \sqrt{2{,}18^2 + 19{,}32^2} \approx 19{,}44 km/h.

Kết luận. Độ lớn vận tốc riêng của ca nô xấp xỉ 19,4419{,}44 km/h.

Đáp số

≈ 19,44 km/h

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.