Sách giáo khoa Toán 10 Tập một

Giải Bài 5.13 trang 88 SGK Toán 10

Bài 14. Các số đặc trưng đo độ phân tán   Đã kiểm chéo

Đề bài

Cho mẫu số liệu gồm 10 số dương không hoàn toàn giống nhau. Các số đo độ phân tán (khoảng biến thiên, khoảng tứ phân vị, độ lệch chuẩn) sẽ thay đổi như thế nào nếu:

a) Nhân mỗi giá trị của mẫu số liệu với 2.

b) Cộng mỗi giá trị của mẫu số liệu với 2.

Lời giải

Gọi mẫu số liệu gốc là x1,x2,…,x10x_1, x_2, \ldots, x_{10} gồm 10 số dương không hoàn toàn giống nhau. Ký hiệu:
- Khoảng biến thiên: R=xmax⁡−xmin⁡R = x_{\max} - x_{\min}
- Khoảng tứ phân vị: ΔQ=Q3−Q1\Delta_Q = Q_3 - Q_1
- Độ lệch chuẩn: s=110∑i=110(xi−xˉ)2s = \sqrt{\dfrac{1}{10}\sum_{i=1}^{10}(x_i - \bar{x})^2}

a) Nhân mỗi giá trị của mẫu số liệu với 2.

Mẫu mới là yi=2xiy_i = 2x_i. Vì 2>02 > 0 nên phép nhân với 2 giữ nguyên thứ tự các số liệu, do đó:

- Số lớn nhất, nhỏ nhất: ymax⁡=2xmax⁡y_{\max} = 2x_{\max}, ymin⁡=2xmin⁡y_{\min} = 2x_{\min}, nên khoảng biến thiên mới là
R′=2xmax⁡−2xmin⁡=2(xmax⁡−xmin⁡)=2R.R' = 2x_{\max} - 2x_{\min} = 2(x_{\max} - x_{\min}) = 2R.

- Các tứ phân vị cũng được nhân với 2: Q1′=2Q1Q_1' = 2Q_1, Q3′=2Q3Q_3' = 2Q_3, nên khoảng tứ phân vị mới là
ΔQ′=2Q3−2Q1=2(Q3−Q1)=2ΔQ.\Delta_Q' = 2Q_3 - 2Q_1 = 2(Q_3 - Q_1) = 2\Delta_Q.

- Số trung bình mới là yˉ=2xˉ\bar{y} = 2\bar{x}, do đó
s′=110∑i=110(2xi−2xˉ)2=110∑i=1104(xi−xˉ)2=2110∑i=110(xi−xˉ)2=2s.s' = \sqrt{\dfrac{1}{10}\sum_{i=1}^{10}(2x_i - 2\bar{x})^2} = \sqrt{\dfrac{1}{10}\sum_{i=1}^{10}4(x_i - \bar{x})^2} = 2\sqrt{\dfrac{1}{10}\sum_{i=1}^{10}(x_i - \bar{x})^2} = 2s.

Kết luận a): Cả ba số đo độ phân tán (khoảng biến thiên, khoảng tứ phân vị, độ lệch chuẩn) đều được nhân với 2 (tăng gấp đôi).

b) Cộng mỗi giá trị của mẫu số liệu với 2.

Mẫu mới là zi=xi+2z_i = x_i + 2. Phép cộng cùng một số làm dịch chuyển tất cả các số liệu đi 2 đơn vị nhưng giữ nguyên khoảng cách giữa chúng:

- Khoảng biến thiên: R′=(xmax⁡+2)−(xmin⁡+2)=xmax⁡−xmin⁡=R.R' = (x_{\max}+2) - (x_{\min}+2) = x_{\max} - x_{\min} = R.

- Khoảng tứ phân vị: Q1′=Q1+2Q_1' = Q_1 + 2, Q3′=Q3+2Q_3' = Q_3 + 2, nên ΔQ′=(Q3+2)−(Q1+2)=Q3−Q1=ΔQ.\Delta_Q' = (Q_3+2) - (Q_1+2) = Q_3 - Q_1 = \Delta_Q.

- Số trung bình mới là zˉ=xˉ+2\bar{z} = \bar{x} + 2, do đó độ lệch khỏi trung bình không đổi:
zi−zˉ=(xi+2)−(xˉ+2)=xi−xˉ,z_i - \bar{z} = (x_i + 2) - (\bar{x} + 2) = x_i - \bar{x},
suy ra s′=s.s' = s.

Kết luận b): Cả ba số đo độ phân tán đều không thay đổi.

*Nhận xét:* Các số đo độ phân tán chỉ phản ánh mức độ phân tán của số liệu, nên không đổi khi cộng cùng một hằng số (tịnh tiến), còn khi nhân với hằng số k>0k > 0 thì được nhân với kk.

Đáp số

a) Khoảng biến thiên, khoảng tứ phân vị và độ lệch chuẩn đều tăng gấp đôi (nhân với 2)b) Cả ba số đo độ phân tán đều không thay đổi

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.