Sách giáo khoa Toán 11 Tập một

Giải Bài 1.13 trang 21 SGK Toán 11

Bài 2. Công thức lượng giác   Đã kiểm chéo

Đề bài

Trong Vật lí, phương trình tổng quát của một vật dao động điều hoà cho bởi công thức x(t)=Acos⁡(ωt+φ)x(t) = A\cos(\omega t + \varphi), trong đó tt là thời điểm (tính bằng giây), x(t)x(t) là li độ của vật tại thời điểm tt, AA là biên độ dao động (A>0A > 0) và φ∈[−π;π]\varphi \in [-\pi; \pi] là pha ban đầu của dao động.

Xét hai dao động điều hoà có phương trình:
x1(t)=2cos⁡(π3t+π6) (cm),x_1(t) = 2\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t + \dfrac{\pi}{6}\right) \text{ (cm)},
x2(t)=2cos⁡(π3t−π3) (cm).x_2(t) = 2\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{3}\right) \text{ (cm)}.

Tìm dao động tổng hợp x(t)=x1(t)+x2(t)x(t) = x_1(t) + x_2(t) và sử dụng công thức biến đổi tổng thành tích để tìm biên độ và pha ban đầu của dao động tổng hợp này.

Lời giải

Dao động tổng hợp là:

x(t)=x1(t)+x2(t)=2cos⁡(π3t+π6)+2cos⁡(π3t−π3).x(t) = x_1(t) + x_2(t) = 2\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t + \dfrac{\pi}{6}\right) + 2\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{3}\right).

Đặt thừa số chung 22 ra ngoài:

x(t)=2[cos⁡(π3t+π6)+cos⁡(π3t−π3)].x(t) = 2\left[\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t + \dfrac{\pi}{6}\right) + \cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{3}\right)\right].

Áp dụng công thức biến đổi tổng thành tích:

cos⁡a+cos⁡b=2cos⁡a+b2cos⁡a−b2,\cos a + \cos b = 2\cos\dfrac{a+b}{2}\cos\dfrac{a-b}{2},

với a=π3t+π6a = \dfrac{\pi}{3}t + \dfrac{\pi}{6} và b=π3t−π3b = \dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{3}. Ta tính:

a+b2=12(2π3t+π6−π3)=12(2π3t−π6)=π3t−π12,\dfrac{a+b}{2} = \dfrac{1}{2}\left(\dfrac{2\pi}{3}t + \dfrac{\pi}{6} - \dfrac{\pi}{3}\right) = \dfrac{1}{2}\left(\dfrac{2\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{6}\right) = \dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{12},

a−b2=12(π6+π3)=12⋅π2=π4.\dfrac{a-b}{2} = \dfrac{1}{2}\left(\dfrac{\pi}{6} + \dfrac{\pi}{3}\right) = \dfrac{1}{2}\cdot\dfrac{\pi}{2} = \dfrac{\pi}{4}.

Do đó:

cos⁡(π3t+π6)+cos⁡(π3t−π3)=2cos⁡(π3t−π12)cos⁡π4.\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t + \dfrac{\pi}{6}\right) + \cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{3}\right) = 2\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{12}\right)\cos\dfrac{\pi}{4}.

Suy ra:

x(t)=2⋅2cos⁡(π3t−π12)cos⁡π4=4⋅22cos⁡(π3t−π12).x(t) = 2\cdot 2\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{12}\right)\cos\dfrac{\pi}{4} = 4\cdot\dfrac{\sqrt{2}}{2}\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{12}\right).

Vậy phương trình dao động tổng hợp là:

x(t)=22cos⁡(π3t−π12) (cm).\boxed{x(t) = 2\sqrt{2}\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{12}\right)\ (\text{cm}).}

So sánh với dạng tổng quát x(t)=Acos⁡(ωt+φ)x(t) = A\cos(\omega t + \varphi), ta được:

- Biên độ dao động: A=22 cm≈2,83 cmA = 2\sqrt{2}\ \text{cm} \approx 2{,}83\ \text{cm}.
- Pha ban đầu: φ=−π12\varphi = -\dfrac{\pi}{12} (thỏa mãn φ∈[−π;π]\varphi \in [-\pi;\pi]).

Kiểm tra lại (tại t=0t = 0):

x1(0)=2cos⁡π6=3x_1(0) = 2\cos\dfrac{\pi}{6} = \sqrt{3};  x2(0)=2cos⁡(−π3)=1\ x_2(0) = 2\cos\left(-\dfrac{\pi}{3}\right) = 1, nên x1(0)+x2(0)=3+1≈2,732x_1(0)+x_2(0) = \sqrt{3}+1 \approx 2{,}732.

Mặt khác x(0)=22cos⁡(−π12)≈2,828⋅0,966≈2,732x(0) = 2\sqrt{2}\cos\left(-\dfrac{\pi}{12}\right) \approx 2{,}828\cdot 0{,}966 \approx 2{,}732. Hai kết quả trùng khớp, vậy đáp số đúng.

Đáp số

Dao động tổng hợp: x(t)=22cos⁡(π3t−π12)x(t) = 2\sqrt{2}\cos\left(\dfrac{\pi}{3}t - \dfrac{\pi}{12}\right) cm; biên độ A=22A = 2\sqrt{2} cm ≈2,83\approx 2,83 cm; pha ban đầu φ=−π12\varphi = -\dfrac{\pi}{12}.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.