Giải Vận dụng trang 42 SGK Toán 11
Đề bài
Tâm Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời theo quỹ đạo là một đường elip nhận tâm Mặt Trời làm tiêu điểm. Trong quá trình chuyển động, Trái Đất lại quay quanh trục Bắc Nam. Trục này có phương không đổi và luôn tạo với mặt phẳng chứa quỹ đạo một góc khoảng . (Theo nationalgeographic.org).
a) Giải thích vì sao hình chiếu của trục Trái Đất trên mặt phẳng quỹ đạo cũng có phương không đổi.
b) Giải thích vì sao có hai thời điểm trong năm mà tại đó hình chiếu của trục Trái Đất trên mặt phẳng thuộc đường thẳng nối tâm Mặt Trời và tâm Trái Đất.
Hình 7.41: Sơ đồ Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời trên quỹ đạo elip. Mặt Trời ở tâm. Bốn vị trí của Trái Đất ứng với bốn thời điểm: 21–3 Xuân phân (trên), 22–12 Đông chí (phải), 23–9 Thu phân (dưới), 22–6 Hạ chí (trái). Trục Bắc (N) – Nam (S) của Trái Đất nghiêng một góc 23,5° so với phương vuông góc quỹ đạo, giữ phương không đổi khi Trái Đất di chuyển.
Lời giải
Phân tích chung. Tâm Trái Đất và tâm Mặt Trời đều nằm trong mặt phẳng quỹ đạo . Trục Bắc – Nam của Trái Đất là một đường thẳng đi qua tâm Trái Đất, có phương không đổi và tạo với một góc (tức tạo với phương vuông góc của một góc ).
a) Gọi là một vectơ chỉ phương của trục . Vì trục luôn có phương không đổi nên là một vectơ cố định trong suốt quá trình chuyển động.
Phân tích thành hai thành phần: một thành phần nằm trong mặt phẳng và một thành phần vuông góc với :
Khi chiếu vuông góc trục xuống , thành phần bị triệt tiêu, nên hình chiếu của là đường thẳng trong nhận làm vectơ chỉ phương.
Vì trục tạo với góc nên không vuông góc với , do đó (hình chiếu thực sự là một đường thẳng, không suy biến thành một điểm).
Do cố định và mặt phẳng cố định nên cũng là một vectơ cố định. Vậy hình chiếu của trục Trái Đất trên luôn có phương không đổi (đpcm).
b) Theo câu a), hình chiếu của trục trên là đường thẳng đi qua tâm Trái Đất và có phương cố định .
Đường thẳng nối tâm Mặt Trời và tâm Trái Đất (gọi là đường ) cũng nằm trong và đi qua tâm Trái Đất. Vì cả và đều đi qua tâm Trái Đất nên hình chiếu thuộc (trùng) đường khi và chỉ khi và cùng phương, tức là khi tâm Mặt Trời nằm trên đường thẳng .
Trong một năm, Trái Đất đi hết một vòng quanh Mặt Trời trên quỹ đạo elip, nên phương của đường nối tâm Mặt Trời – tâm Trái Đất (phương của ) quét đủ mọi hướng, quay trọn một vòng . Trong khi đó phương của cố định. Một đường thẳng cố định đi qua tâm Trái Đất cắt quỹ đạo elip (đường cong kín bao quanh Mặt Trời) tại đúng hai vị trí nằm về hai phía của Mặt Trời. Tại hai vị trí đó, tâm Trái Đất, tâm Mặt Trời và phương thẳng hàng, nghĩa là trùng .
Vậy có đúng hai thời điểm trong năm mà hình chiếu của trục Trái Đất trên thuộc đường thẳng nối tâm Mặt Trời và tâm Trái Đất (đó chính là hai ngày Hạ chí và Đông chí ) (đpcm).
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.