Sách giáo khoa Toán 12 Tập một

Giải Bài 1.44 trang 44 SGK Toán 12

Bài tập cuối chương I   Đã kiểm chéo

Đề bài

Xét một thấu kính hội tụ có tiêu cự ff (H.1.39). Khoảng cách pp từ vật đến thấu kính liên hệ với khoảng cách qq từ ảnh đến thấu kính bởi hệ thức:
1p+1q=1f\dfrac{1}{p} + \dfrac{1}{q} = \dfrac{1}{f}.

a) Viết công thức tính q=g(p)q = g(p) như một hàm số của biến p∈(f;+∞)p \in (f;+\infty).

b) Tính các giới hạn lim⁡p→+∞g(p)\lim\limits_{p\to+\infty} g(p); lim⁡p→f+g(p)\lim\limits_{p\to f^+} g(p) và giải thích ý nghĩa các kết quả này.

c) Lập bảng biến thiên của hàm số q=g(p)q = g(p) trên khoảng (f;+∞)(f;+\infty).

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 44 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 1.39: Sơ đồ tạo ảnh qua thấu kính hội tụ. Thấu kính hội tụ đặt ở giữa (thẳng đứng). Trục chính nằm ngang. Tiêu điểm F ở bên trái, F' ở bên phải thấu kính, mỗi tiêu điểm cách thấu kính một khoảng bằng tiêu cự f (hai đoạn f bằng nhau đối xứng qua thấu kính ở phía trên). Vật đặt tại M bên trái (khoảng cách p từ M đến thấu kính), ảnh tạo tại M' bên phải (khoảng cách q từ thấu kính đến M'). Các tia sáng đi từ M qua thấu kính hội tụ tại M'.

Lời giải

a) Viết công thức q=g(p)q = g(p)

Từ hệ thức 1p+1q=1f\dfrac{1}{p} + \dfrac{1}{q} = \dfrac{1}{f}, ta rút ra:

1q=1f−1p=p−ffp.\dfrac{1}{q} = \dfrac{1}{f} - \dfrac{1}{p} = \dfrac{p - f}{fp}.

Vì p∈(f;+∞)p \in (f; +\infty) nên p−f>0p - f > 0, suy ra:

q=g(p)=fpp−f,p∈(f;+∞).q = g(p) = \dfrac{fp}{p - f}, \quad p \in (f; +\infty).

b) Tính các giới hạn

*Giới hạn khi p→+∞p \to +\infty:*

lim⁡p→+∞g(p)=lim⁡p→+∞fpp−f=lim⁡p→+∞f1−fp=f.\lim_{p\to+\infty} g(p) = \lim_{p\to+\infty} \dfrac{fp}{p-f} = \lim_{p\to+\infty} \dfrac{f}{1 - \dfrac{f}{p}} = f.

*Ý nghĩa:* Khi vật ở rất xa thấu kính (pp càng lớn) thì ảnh được tạo ra càng gần tiêu điểm F′F', tức khoảng cách qq từ ảnh đến thấu kính tiến dần tới tiêu cự ff.

*Giới hạn khi p→f+p \to f^+:*

Khi p→f+p \to f^+ thì tử số fp→f2>0fp \to f^2 > 0 còn mẫu số p−f→0+p - f \to 0^+, do đó:

lim⁡p→f+g(p)=lim⁡p→f+fpp−f=+∞.\lim_{p\to f^+} g(p) = \lim_{p\to f^+} \dfrac{fp}{p-f} = +\infty.

*Ý nghĩa:* Khi vật tiến lại gần tiêu điểm FF (khoảng cách pp gần bằng tiêu cự ff) thì ảnh lùi ra xa vô tận, tức khoảng cách qq từ ảnh đến thấu kính tăng lên vô hạn.

c) Lập bảng biến thiên trên (f;+∞)(f; +\infty)

Đạo hàm của g(p)=fpp−fg(p) = \dfrac{fp}{p-f}:

g′(p)=f(p−f)−fp⋅1(p−f)2=fp−f2−fp(p−f)2=−f2(p−f)2.g'(p) = \dfrac{f(p-f) - fp\cdot 1}{(p-f)^2} = \dfrac{fp - f^2 - fp}{(p-f)^2} = \dfrac{-f^2}{(p-f)^2}.

Vì f2>0f^2 > 0 và (p−f)2>0(p-f)^2 > 0 với mọi p∈(f;+∞)p \in (f; +\infty) nên g′(p)<0g'(p) < 0 trên khoảng đó. Vậy hàm số q=g(p)q = g(p) nghịch biến trên (f;+∞)(f; +\infty).

Kết hợp hai giới hạn ở câu b), ta có bảng biến thiên:

| pp | ff \qquad\qquad\qquad +∞+\infty |
|---|---|
| g′(p)g'(p) |     −\quad\;\; - |
| g(p)g(p) | +∞  ↘  f+\infty \;\searrow\; f |

Hàm số q=g(p)q = g(p) giảm liên tục từ +∞+\infty (khi p→f+p \to f^+) xuống đến giá trị ff (khi p→+∞p \to +\infty), nhưng không đạt giá trị ff; tập giá trị là (f;+∞)(f; +\infty).

Đáp số

q=g(p)=fpp−f, p∈(f;+∞)q = g(p) = \dfrac{fp}{p-f},\ p \in (f;+\infty)lim⁡p→+∞g(p)=f\lim\limits_{p\to+\infty} g(p) = f; lim⁡p→f+g(p)=+∞\lim\limits_{p\to f^+} g(p) = +\inftyg′(p)=−f2(p−f)2<0g'(p) = \dfrac{-f^2}{(p-f)^2} < 0; hàm nghịch biến, giảm từ +∞+\infty xuống ff trên (f;+∞)(f;+\infty)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.