Sách giáo khoa Toán 12 Tập hai

Giải Bài 4.18 trang 26 SGK Toán 12

Bài tập cuối Chương IV   Đã kiểm chéo

Đề bài

Khối chỏm cầu có bán kính RR và chiều cao hh (0<h≤R)(0 < h \le R) sinh ra khi quay hình phẳng giới hạn bởi cung tròn có phương trình y=R2−x2y = \sqrt{R^2 - x^2}, trục hoành và hai đường thẳng x=R−hx = R - h, x=Rx = R xung quanh trục OxOx (H.4.30). Tính thể tích của khối chỏm cầu này.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 26 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.30: Hệ trục OxyzOxyz. Cung tròn y=R2−x2y = \sqrt{R^2 - x^2} (đường tròn tâm OO bán kính RR) cắt trục hoành tại điểm RR. Hai đường thẳng đứng x=R−hx = R - h và x=Rx = R giới hạn phần hình phẳng (tô vàng) có chiều cao hh theo trục OxOx (từ R−hR-h đến RR). Khi quay quanh trục OxOx tạo thành khối chỏm cầu; hình bên phải minh hoạ khối cầu bán kính RR với chỏm cầu chiều cao hh ở phía trên (tô xanh).

Lời giải

Áp dụng công thức thể tích vật thể tròn xoay quanh trục OxOx.

Khi quay hình phẳng giới hạn bởi cung y=R2−x2y = \sqrt{R^2 - x^2}, trục hoành và hai đường thẳng x=R−hx = R - h, x=Rx = R quanh trục OxOx, ta được khối chỏm cầu.

Theo công thức tính thể tích vật thể tròn xoay:
V=π∫R−hR[f(x)]2 dxV = \pi \int_{R-h}^{R} [f(x)]^2\, dx

Với f(x)=R2−x2f(x) = \sqrt{R^2 - x^2}, ta có [f(x)]2=R2−x2[f(x)]^2 = R^2 - x^2.

Do đó:
V=π∫R−hR(R2−x2) dx=π[R2x−x33]R−hRV = \pi \int_{R-h}^{R} (R^2 - x^2)\, dx = \pi \left[R^2 x - \frac{x^3}{3}\right]_{R-h}^{R}

Tính giá trị tại các cận:

- Tại x=Rx = R:
R2⋅R−R33=R3−R33=2R33R^2 \cdot R - \frac{R^3}{3} = R^3 - \frac{R^3}{3} = \frac{2R^3}{3}

- Tại x=R−hx = R - h, khai triển (R−h)3=R3−3R2h+3Rh2−h3(R-h)^3 = R^3 - 3R^2h + 3Rh^2 - h^3:
R2(R−h)−(R−h)33=R3−R2h−R3−3R2h+3Rh2−h33=2R33−Rh2+h33R^2(R-h) - \frac{(R-h)^3}{3} = R^3 - R^2h - \frac{R^3 - 3R^2h + 3Rh^2 - h^3}{3} = \frac{2R^3}{3} - Rh^2 + \frac{h^3}{3}

Hiệu hai giá trị:
V=π[2R33−(2R33−Rh2+h33)]=π(Rh2−h33)V = \pi\left[\frac{2R^3}{3} - \left(\frac{2R^3}{3} - Rh^2 + \frac{h^3}{3}\right)\right] = \pi\left(Rh^2 - \frac{h^3}{3}\right)

Vậy thể tích khối chỏm cầu là:
V=πh2 ⁣(R−h3)=πh2(3R−h)3V = \pi h^2\!\left(R - \frac{h}{3}\right) = \dfrac{\pi h^2(3R - h)}{3}

*Thử lại:* Khi h=Rh = R (nửa khối cầu): V=πR2(3R−R)3=2πR33V = \dfrac{\pi R^2(3R - R)}{3} = \dfrac{2\pi R^3}{3}, đúng bằng nửa thể tích khối cầu 43πR3\dfrac{4}{3}\pi R^3. ✓

Đáp số

V=πh2(3R−h)3V = \dfrac{\pi h^2(3R - h)}{3}

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.