Sách giáo khoa Toán 12 Tập hai

Giải Bài 4.19 trang 26 SGK Toán 12

Bài tập cuối Chương IV   Đã kiểm chéo

Đề bài

Cho tam giác vuông OABOAB có cạnh OA=aOA = a nằm trên trục OxOx và AOB^=α\widehat{AOB} = \alpha (0<α≤π4)\left(0 < \alpha \le \dfrac{\pi}{4}\right). Gọi B\mathcal{B} là khối tròn xoay sinh ra khi quay miền tam giác OABOAB xung quanh trục OxOx (H.4.31).

a) Tính thể tích VV của B\mathcal{B} theo aa và α\alpha.

b) Tìm α\alpha sao cho thể tích VV lớn nhất.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 26 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.31: Hệ trục OxyzOxyz. Tam giác vuông OABOAB với OO ở gốc toạ độ, AA nằm trên trục OxOx (OA=aOA = a), BB ở phía trên nằm trên đường thẳng vuông góc với OxOx tại AA; góc AOB^=α\widehat{AOB} = \alpha tại OO. Khi quay miền tam giác quanh trục OxOx tạo thành khối nón (tô vàng) đỉnh OO, đáy là đường tròn bán kính ABAB tại AA.

Lời giải

Thiết lập. Chọn hệ trục như hình. Ta có O(0;0)O(0;0), A(a;0)A(a;0) nằm trên OxOx với OA=aOA=a; vì BB nằm trên đường vuông góc với OxOx tại AA nên B(a; h)B(a;\,h), tức tam giác OABOAB vuông tại AA.

Trong tam giác vuông tại AA:
AB=OA⋅tan⁡α=atan⁡α.AB = OA\cdot\tan\alpha = a\tan\alpha .

Đường thẳng OBOB đi qua gốc OO với hệ số góc tan⁡α\tan\alpha nên có phương trình
y=xtan⁡α,0≤x≤a.y = x\tan\alpha,\qquad 0\le x\le a .

Miền tam giác OABOAB là hình phẳng giới hạn bởi đồ thị y=xtan⁡αy=x\tan\alpha, trục OxOx và đường thẳng x=ax=a. Khi quay quanh OxOx ta được khối nón đỉnh OO, chiều cao OA=aOA=a, bán kính đáy AB=atan⁡αAB=a\tan\alpha.

a) Tính thể tích VV.

Áp dụng công thức thể tích khối tròn xoay:
V=π∫0ay2 dx=π∫0a(xtan⁡α)2 dx=πtan⁡2α∫0ax2 dx.V=\pi\int_{0}^{a} y^{2}\,dx=\pi\int_{0}^{a}\big(x\tan\alpha\big)^{2}\,dx=\pi\tan^{2}\alpha\int_{0}^{a}x^{2}\,dx.

Mà ∫0ax2 dx=x33∣0a=a33\displaystyle\int_{0}^{a}x^{2}\,dx=\left.\frac{x^{3}}{3}\right|_{0}^{a}=\frac{a^{3}}{3}, nên
 V=πa33tan⁡2α .\boxed{\,V=\frac{\pi a^{3}}{3}\tan^{2}\alpha\,}.

(Đúng bằng công thức thể tích khối nón 13πR2h=13π(atan⁡α)2⋅a\dfrac{1}{3}\pi R^{2}h=\dfrac{1}{3}\pi (a\tan\alpha)^{2}\cdot a.)

b) Tìm α\alpha để VV lớn nhất.

Với aa cố định, xét V(α)=πa33tan⁡2αV(\alpha)=\dfrac{\pi a^{3}}{3}\tan^{2}\alpha trên nửa khoảng (0;π4]\left(0;\dfrac{\pi}{4}\right].

Đạo hàm:
V′(α)=πa33⋅2tan⁡α⋅1cos⁡2α=2πa3tan⁡α3cos⁡2α.V'(\alpha)=\frac{\pi a^{3}}{3}\cdot 2\tan\alpha\cdot\frac{1}{\cos^{2}\alpha}=\frac{2\pi a^{3}\tan\alpha}{3\cos^{2}\alpha}.

Trên (0;π4]\left(0;\dfrac{\pi}{4}\right] ta có tan⁡α>0\tan\alpha>0 và cos⁡2α>0\cos^{2}\alpha>0, do đó V′(α)>0V'(\alpha)>0: hàm V(α)V(\alpha) đồng biến trên nửa khoảng đó.

Vậy VV đạt giá trị lớn nhất tại đầu mút phải α=π4\alpha=\dfrac{\pi}{4}. Khi đó tan⁡π4=1\tan\dfrac{\pi}{4}=1 nên
Vmax⁡=πa33⋅12=πa33.V_{\max}=\frac{\pi a^{3}}{3}\cdot 1^{2}=\frac{\pi a^{3}}{3}.

Kết luận: α=π4\alpha=\dfrac{\pi}{4} thì thể tích lớn nhất, Vmax⁡=πa33V_{\max}=\dfrac{\pi a^{3}}{3}.

Đáp số

V=πa33tan⁡2αV=\dfrac{\pi a^{3}}{3}\tan^{2}\alphaα=π4\alpha=\dfrac{\pi}{4}; Vmax⁡=πa33V_{\max}=\dfrac{\pi a^{3}}{3}

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.