Sách giáo khoa Toán 12 Tập hai

Giải Bài 5.50 trang 63 SGK Toán 12

Bài tập cuối chương V   Đã kiểm chéo

Đề bài

Từ mặt nước trong một bể nước, tại ba vị trí đôi một cách nhau 2 m, người ta lần lượt thả dây dọi để quả dọi chạm đáy bể. Phần dây dọi (thẳng) nằm trong nước tại ba vị trí đó lần lượt có độ dài 4 m; 4,4 m; 4,8 m. Biết đáy bể là phẳng. Hỏi đáy bể nghiêng so với mặt phẳng nằm ngang một góc bao nhiêu độ?

Lời giải

Thiết lập mô hình. Mặt nước là một mặt phẳng nằm ngang. Ba vị trí thả dây trên mặt nước đôi một cách nhau 22 m nên là ba đỉnh của một tam giác đều cạnh 22 m. Dây dọi luôn thẳng đứng (vuông góc mặt nước), nên mỗi đoạn dây trong nước là đoạn thẳng đứng nối một đỉnh trên mặt nước với điểm chạm đáy ngay bên dưới.

a) Chọn hệ tọa độ OxyzOxyz. Lấy mặt nước làm mặt phẳng OxyOxy (z=0z=0), trục OzOz hướng xuống bằng cách cho đáy ở phía z<0z<0. Đặt ba vị trí trên mặt nước (tam giác đều cạnh 22):
A(0;0;0),B(2;0;0),C(1;3;0).A(0;0;0),\quad B(2;0;0),\quad C(1;\sqrt3;0).
Vì AB=BC=CA=2AB=BC=CA=2 nên cách đặt này đúng.

Các điểm chạm đáy nằm thẳng đứng bên dưới, cách mặt nước lần lượt 44 m; 4,44{,}4 m; 4,84{,}8 m:
A′(0;0;−4),B′(2;0;−4,4),C′(1;3;−4,8).A'(0;0;-4),\quad B'(2;0;-4{,}4),\quad C'(1;\sqrt3;-4{,}8).

b) Tìm vectơ pháp tuyến của mặt đáy (A′B′C′)(A'B'C'). Ta có
A′B′⃗=(2; 0; −0,4),A′C′⃗=(1; 3; −0,8).\vec{A'B'}=(2;\,0;\,-0{,}4),\qquad \vec{A'C'}=(1;\,\sqrt3;\,-0{,}8).
Vectơ pháp tuyến:
n⃗=A′B′⃗∧A′C′⃗=(0,43;  1,2;  23).\vec n=\vec{A'B'}\wedge\vec{A'C'}=\big(0{,}4\sqrt3;\;1{,}2;\;2\sqrt3\big).

c) Tính góc giữa mặt đáy và mặt phẳng nằm ngang. Mặt phẳng nằm ngang (Oxy)(Oxy) có pháp tuyến k⃗=(0;0;1)\vec k=(0;0;1). Gọi α\alpha là góc giữa hai mặt phẳng, khi đó
cos⁡α=∣n⃗⋅k⃗∣∣n⃗∣ ∣k⃗∣=23(0,43)2+1,22+(23)2=230,48+1,44+12=2313,92.\cos\alpha=\frac{|\vec n\cdot \vec k|}{|\vec n|\,|\vec k|}=\frac{2\sqrt3}{\sqrt{(0{,}4\sqrt3)^2+1{,}2^2+(2\sqrt3)^2}}=\frac{2\sqrt3}{\sqrt{0{,}48+1{,}44+12}}=\frac{2\sqrt3}{\sqrt{13{,}92}}.
cos⁡α=3,46413,7310≈0,9285  ⇒  α≈21,8∘.\cos\alpha=\frac{3{,}4641}{3{,}7310}\approx 0{,}9285\;\Rightarrow\; \alpha\approx 21{,}8^\circ.

Kiểm tra lại. Độ sâu đáy là hàm bậc nhất theo tọa độ: d(x;y)=4+0,2x+0,23 yd(x;y)=4+0{,}2x+0{,}2\sqrt3\,y (thử lại: dA=4d_A=4, dB=4,4d_B=4{,}4, dC=4+0,2+0,23⋅3=4,8d_C=4+0{,}2+0{,}2\sqrt3\cdot\sqrt3=4{,}8 — khớp). Độ dốc của đáy bằng độ lớn gradient 0,22+(0,23)2=0,16=0,4\sqrt{0{,}2^2+(0{,}2\sqrt3)^2}=\sqrt{0{,}16}=0{,}4, nên tan⁡α=0,4⇒α=arctan⁡0,4≈21,8∘\tan\alpha=0{,}4\Rightarrow\alpha=\arctan 0{,}4\approx 21{,}8^\circ — trùng kết quả trên.

Kết luận. Đáy bể nghiêng so với mặt phẳng nằm ngang một góc khoảng 21,8∘21{,}8^\circ.

Đáp số

≈ 21,8°

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.