Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Bài 3 trang 30 SGK Vật lí 11

Bài 7. Bài tập về sự chuyển hoá năng lượng trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hình 7.5 là đồ thị của động năng theo thời gian của một vật khối lượng 0,4 kg dao động điều hoà. Tại thời điểm ban đầu vật đang chuyển động theo chiều dương, lấy π2=10\pi^2 = 10. Viết phương trình dao động của vật.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 30 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 7.5: Đồ thị biểu diễn động năng WđW_đ (J) theo thời gian tt (s), có dạng đường cong tuần hoàn (dạng sin⁡2\sin^2) dao động giữa giá trị 0 và giá trị cực đại 0,020{,}02 J. Trên trục tung đánh dấu hai giá trị 0,0150{,}015 J và 0,020{,}02 J. Trên trục hoành đánh dấu mốc t=16t = \dfrac{1}{6} s. Tại t=0t = 0, động năng Wđ=0,015W_đ = 0{,}015 J và đang giảm; đường cong tiếp tục giảm xuống 0 lần đầu tiên đúng tại t=16t = \dfrac{1}{6} s (mốc được đánh dấu trên trục hoành), sau đó tăng lên cực đại 0,020{,}02 J, rồi giảm về 0, rồi lại tăng lên 0,020{,}02 J, và tiếp tục tuần hoàn như vậy.

Lời giải

Phân tích đồ thị

Động năng cực đại cũng chính là cơ năng của vật (vì khi động năng cực đại thì thế năng bằng 0):
W=Wđ max=0,02 JW = W_{đ\,max} = 0{,}02\ \text{J}

a) Tìm tần số góc ω

Tại t=0t = 0: Wđ=0,015W_đ = 0{,}015 J, nên thế năng là:
Wt=W−Wđ=0,02−0,015=0,005 JW_t = W - W_đ = 0{,}02 - 0{,}015 = 0{,}005\ \text{J}

Động năng theo thời gian có dạng Wđ=Wsin⁡2(ωt+φ)W_đ = W\sin^2(\omega t + \varphi). Tại t=0t=0:
sin⁡2φ=WđW=0,0150,02=0,75⇒∣sin⁡φ∣=32, ∣cos⁡φ∣=12\sin^2\varphi = \dfrac{W_đ}{W} = \dfrac{0{,}015}{0{,}02} = 0{,}75 \Rightarrow |\sin\varphi| = \dfrac{\sqrt3}{2},\ |\cos\varphi| = \dfrac12

Từ t=0t=0 (động năng đang giảm) đến khi động năng bằng 0 lần đầu tại t=16t=\dfrac16 s, vật đi từ vị trí ∣x0∣=A2|x_0|=\dfrac{A}{2} ra tới vị trí biên (Wđ=0W_đ=0). Pha của vật quét được một góc:
Δ=π3 (ứng với đi từ li độ A2 ra biên)\Delta = \dfrac{\pi}{3}\ \text{(ứng với đi từ li độ }\tfrac{A}{2}\text{ ra biên)}

Do đó:
ω⋅16=π3⇒ω=2π rad/s(T=1 s)\omega\cdot\dfrac16 = \dfrac{\pi}{3} \Rightarrow \omega = 2\pi\ \text{rad/s} \quad (T = 1\ \text{s})

b) Tìm biên độ A

Từ cơ năng W=12mω2A2W = \dfrac12 m\omega^2 A^2:
A2=2Wmω2=2⋅0,020,4⋅4π2=0,040,4⋅40=0,0025A^2 = \dfrac{2W}{m\omega^2} = \dfrac{2\cdot 0{,}02}{0{,}4\cdot 4\pi^2} = \dfrac{0{,}04}{0{,}4\cdot 40} = 0{,}0025
⇒A=0,05 m=5 cm\Rightarrow A = 0{,}05\ \text{m} = 5\ \text{cm}
(đã dùng π2=10⇒4π2=40\pi^2 = 10 \Rightarrow 4\pi^2 = 40).

c) Tìm pha ban đầu φ (của li độ)

Viết x=Acos⁡(ωt+φ)x = A\cos(\omega t + \varphi). Tại t=0t=0:
Wt=12mω2x02=0,005 J⇒∣x0∣=A2=2,5 cm⇒∣cos⁡φ∣=12W_t = \dfrac12 m\omega^2 x_0^2 = 0{,}005\ \text{J} \Rightarrow |x_0| = \dfrac{A}{2} = 2{,}5\ \text{cm} \Rightarrow |\cos\varphi| = \dfrac12

Vật đang chuyển động theo chiều dương (v0>0v_0 > 0) nên −Aωsin⁡φ>0⇒sin⁡φ<0-A\omega\sin\varphi > 0 \Rightarrow \sin\varphi < 0. Mặt khác động năng đang giảm (vật đi ra biên dương), nên x0>0⇒cos⁡φ=+12x_0 > 0 \Rightarrow \cos\varphi = +\dfrac12.

cos⁡φ=12, sin⁡φ<0⇒φ=−π3 rad\cos\varphi = \dfrac12,\ \sin\varphi < 0 \Rightarrow \varphi = -\dfrac{\pi}{3}\ \text{rad}

Kiểm tra lại: tại t=0t=0, x0=0,05cos⁡(−π3)=0,025x_0 = 0{,}05\cos(-\tfrac{\pi}{3}) = 0{,}025 m >0>0, v0=−0,05⋅2π⋅sin⁡(−π3)>0v_0 = -0{,}05\cdot 2\pi\cdot\sin(-\tfrac{\pi}{3}) > 0 (chiều dương). Vật đạt biên (Wđ=0W_đ=0) khi 2πt−π3=0⇒t=162\pi t - \tfrac{\pi}{3} = 0 \Rightarrow t = \tfrac16 s — đúng đồ thị. ✓

Phương trình dao động:
x=5cos⁡(2πt−π3) (cm)\boxed{x = 5\cos\left(2\pi t - \dfrac{\pi}{3}\right)\ (\text{cm})}

Đáp số

x = 5cos(2πt − π/3) (cm), với A = 5 cm, ω = 2π rad/s, φ = −π/3 rad

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.