Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi 2 trang 13 SGK Vật lí 11

Chương I – Dao động   Đã kiểm

Đề bài

Hãy chứng minh rằng độ lệch pha giữa hai dao động điều hoà cùng tần số là đại lượng không đổi và bằng độ lệch pha ban đầu.

Lời giải

Ý tưởng: Pha của một dao động điều hoà là góc bên trong hàm cos mô tả dao động đó. Độ lệch pha giữa hai dao động là hiệu hai pha của chúng xét tại cùng một thời điểm tt. Ta lập hiệu này rồi chứng tỏ nó không phụ thuộc vào tt.

a) Pha của mỗi dao động

Xét hai dao động điều hoà cùng tần số góc ω\omega:

x1=A1cos⁡(ωt+φ1),x2=A2cos⁡(ωt+φ2),x_1 = A_1\cos(\omega t + \varphi_1), \qquad x_2 = A_2\cos(\omega t + \varphi_2),

trong đó A1, A2A_1,\,A_2 là biên độ; φ1, φ2\varphi_1,\,\varphi_2 là pha ban đầu (các hằng số).

Pha dao động tại thời điểm tt của mỗi vật là:

Φ1=ωt+φ1,Φ2=ωt+φ2.\Phi_1 = \omega t + \varphi_1, \qquad \Phi_2 = \omega t + \varphi_2.

b) Lập độ lệch pha và rút gọn

Độ lệch pha giữa hai dao động tại thời điểm tt:

ΔΦ=Φ2−Φ1=(ωt+φ2)−(ωt+φ1).\Delta\Phi = \Phi_2 - \Phi_1 = (\omega t + \varphi_2) - (\omega t + \varphi_1).

Vì hai dao động cùng tần số, số hạng ωt\omega t ở hai pha là như nhau nên khi trừ sẽ triệt tiêu:

ΔΦ=φ2−φ1.\Delta\Phi = \varphi_2 - \varphi_1.

Kết quả φ2−φ1\varphi_2 - \varphi_1 chỉ gồm các hằng số, không chứa tt, nên độ lệch pha là đại lượng không đổi theo thời gian.

c) Đối chiếu với độ lệch pha ban đầu

Tại thời điểm ban đầu t=0t = 0, pha của mỗi dao động đúng bằng pha ban đầu φ1\varphi_1 và φ2\varphi_2, nên độ lệch pha ban đầu là:

ΔΦ0=φ2−φ1.\Delta\Phi_0 = \varphi_2 - \varphi_1.

So sánh với kết quả ở ý b):

ΔΦ=φ2−φ1=ΔΦ0.\Delta\Phi = \varphi_2 - \varphi_1 = \Delta\Phi_0.

Vậy độ lệch pha giữa hai dao động điều hoà cùng tần số là một đại lượng không đổi và bằng đúng độ lệch pha ban đầu. đpcm.

*Nhận xét:* Chính nhờ ΔΦ\Delta\Phi không đổi mà ta mới gọi ổn định được hai dao động là *cùng pha* (ΔΦ=2kπ)(\Delta\Phi = 2k\pi), *ngược pha* (ΔΦ=(2k+1)π)(\Delta\Phi = (2k+1)\pi) hay *vuông pha* (ΔΦ=(2k+1)π2)\left(\Delta\Phi = (2k+1)\dfrac{\pi}{2}\right). Nếu hai dao động khác tần số thì ΔΦ=(ω2−ω1)t+(φ2−φ1)\Delta\Phi = (\omega_2 - \omega_1)t + (\varphi_2 - \varphi_1) sẽ biến thiên theo tt, không còn là hằng số.

Đáp số

đpcmđpcmđpcm

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.