Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 38 SGK Vật lí 11

Bài 9. Sóng ngang. Sóng dọc. Sự truyền năng lượng của sóng cơ   Đã kiểm chéo

Đề bài

Dựa vào Hình 9.1 và Hình 9.2, hãy chỉ ra điểm giống và khác nhau giữa sóng dọc và sóng ngang.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 38 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình gồm hai phần: Hình 9.1 (sóng ngang truyền trên dây) và Hình 9.2 (sóng dọc truyền trên lò xo).

Hình 9.1 – Một sóng ngang truyền trên dây, vẽ thành hai ảnh:
a) Một bàn tay cầm đầu bên trái của sợi dây đàn hồi. Sợi dây có dạng một đường hình sin (nhấp nhô lên – xuống). Một mũi tên màu đỏ nằm ngang ở phía trên chỉ sang phải: đó là phương truyền sóng (phương ngang). Tại đầu dây có một mũi tên hai chiều thẳng đứng (lên – xuống) cho biết các phần tử của dây dao động theo phương thẳng đứng.
b) Vẫn là sợi dây hình sin đó nhưng ở thời điểm sau, đỉnh và bụng sóng đã dịch sang phải. Mũi tên đỏ nằm ngang chỉ sang phải là phương truyền sóng; mũi tên hai chiều thẳng đứng đặt tại một điểm trên dây cho biết phần tử của dây chỉ dao động lên – xuống. Như vậy phương dao động của các phần tử (thẳng đứng) vuông góc với phương truyền sóng (nằm ngang) → đây là sóng ngang.

Hình 9.2 – Một sóng dọc truyền trên lò xo: một lò xo ống dài nằm ngang, đầu trái do một bàn tay cầm. Phía trên đầu trái ghi 'Bàn tay dao động' kèm mũi tên hai chiều nằm ngang (trái – phải) cho biết bàn tay dao động dọc theo trục lò xo. Dọc theo lò xo có những chỗ các vòng lò xo sít lại gần nhau (vùng 'Nén') xen kẽ với những chỗ các vòng lò xo thưa ra (vùng 'Dãn'); trên hình có chú thích 'Dãn' và 'Nén' chỉ vào các vùng tương ứng. Trên lò xo đánh dấu ba điểm X, Y, Z (X và Y nằm ở phần lò xo đã có sóng truyền tới, Z nằm xa hơn về bên phải). Mũi tên đỏ nằm ngang ở phía trên bên phải ghi 'Phương truyền sóng' chỉ sang phải; phần lò xo ở ngoài cùng bên phải (quanh điểm Z trở ra) được chú thích 'Sóng chưa truyền đến' vì các vòng còn đều nhau, chưa bị nén – dãn. Các phần tử (vòng lò xo) dao động tới – lui dọc theo trục lò xo, tức phương dao động trùng với phương truyền sóng → đây là sóng dọc.

Lời giải

Phân tích hai hình:

Dựa vào Hình 9.1 (sóng ngang truyền trên dây) và Hình 9.2 (sóng dọc truyền trên lò xo), ta so sánh như sau:

a) Điểm giống nhau giữa sóng dọc và sóng ngang

- Cả hai đều là sóng cơ: là quá trình lan truyền dao động cơ trong một môi trường vật chất (dây đàn hồi, lò xo).
- Khi sóng truyền đi, chỉ có pha dao động (trạng thái dao động) và năng lượng được lan truyền, còn các phần tử của môi trường chỉ dao động quanh vị trí cân bằng của chúng, không bị dịch chuyển (không chuyển dời) theo phương truyền sóng.
- Các phần tử môi trường dao động với cùng chu kì, cùng tần số bằng tần số của nguồn.
- Đều truyền được năng lượng từ nguồn dao động đi xa (ở Hình 9.2, phần lò xo "Sóng chưa truyền đến" chưa nhận được năng lượng nên các vòng còn đều nhau).

b) Điểm khác nhau giữa sóng dọc và sóng ngang

- Sóng ngang (Hình 9.1): phương dao động của các phần tử môi trường vuông góc với phương truyền sóng. Trên dây, các phần tử dao động lên – xuống (thẳng đứng), còn sóng truyền theo phương ngang. Sóng ngang tạo thành các đỉnh và hõm (bụng) sóng.
- Sóng dọc (Hình 9.2): phương dao động của các phần tử môi trường trùng (song song) với phương truyền sóng. Trên lò xo, các vòng lò xo dao động tới – lui dọc theo trục, cùng phương với phương truyền sóng. Sóng dọc tạo thành các vùng nén và dãn xen kẽ nhau.
- Về môi trường truyền: sóng ngang chỉ truyền được trong chất rắn và trên bề mặt chất lỏng; sóng dọc truyền được trong cả chất rắn, chất lỏng và chất khí.

Đáp số

Giống: đều là sóng cơ; phần tử chỉ dao động quanh vị trí cân bằng, chỉ truyền pha dao động và năng lượng; cùng chu kì, tần số của nguồn.Khác: sóng ngang có phương dao động vuông góc với phương truyền sóng (tạo đỉnh – hõm); sóng dọc có phương dao động trùng với phương truyền sóng (tạo vùng nén – dãn).

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.