Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Hoạt động 1 trang 15 SGK Vật lí 11

Bài 3. Vận tốc và gia tốc trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

Dùng thước kẻ (loại 20 cm) để xác định xem trên đồ thị (v – t) Hình 3.2, tại thời điểm nào độ dốc của đồ thị bằng 0 và tại thời điểm nào độ dốc của đồ thị cực đại. Từ đó, so sánh độ lớn của gia tốc trên đồ thị (a – t) Hình 3.3 ở các thời điểm tương ứng.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 15 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Bài dùng hai đồ thị của cùng một vật dao động điều hoà với φ=0\varphi = 0.

Hình 3.2 — Đồ thị vận tốc theo thời gian (v – t): trục hoành là thời gian tt (đơn vị s), chia mốc tại T4, T2, 3T4, T, 5T4\frac{T}{4},\ \frac{T}{2},\ \frac{3T}{4},\ T,\ \frac{5T}{4}; trục tung là vận tốc vv (đơn vị cm/s), với giá trị cực đại ωA\omega A ở phía trên và cực tiểu −ωA-\omega A ở phía dưới. Đường biểu diễn là một đường hình sin ứng với v=−ωAsin⁡(ωt)v = -\omega A\sin(\omega t): tại t=0t = 0 đồ thị đi qua giá trị 0; giảm xuống cực tiểu −ωA-\omega A tại t=T4t = \frac{T}{4}; trở về 0 tại t=T2t = \frac{T}{2}; tăng lên cực đại ωA\omega A tại t=3T4t = \frac{3T}{4}; trở về 0 tại t=Tt = T rồi lại giảm. Như vậy đồ thị (v – t) đạt cực trị (đỉnh và đáy, nơi tiếp tuyến nằm ngang, độ dốc bằng 0) tại các thời điểm t=T4t = \frac{T}{4} và t=3T4t = \frac{3T}{4}; và cắt trục hoành với độ dốc lớn nhất về độ lớn tại các thời điểm t=0, T2, Tt = 0,\ \frac{T}{2},\ T.

Hình 3.3 — Đồ thị gia tốc theo thời gian (a – t): trục hoành là thời gian tt (đơn vị s), chia mốc tại T4, T2, 3T4, T, 5T4\frac{T}{4},\ \frac{T}{2},\ \frac{3T}{4},\ T,\ \frac{5T}{4}; trục tung là gia tốc aa (đơn vị m/s²), với giá trị cực đại ω2A\omega^2 A ở phía trên và cực tiểu −ω2A-\omega^2 A ở phía dưới. Đường biểu diễn là một đường hình sin ứng với a=−ω2Acos⁡(ωt)a = -\omega^2 A\cos(\omega t): tại t=0t = 0 gia tốc bằng cực tiểu −ω2A-\omega^2 A; tăng lên 0 tại t=T4t = \frac{T}{4}; đạt cực đại ω2A\omega^2 A tại t=T2t = \frac{T}{2}; trở về 0 tại t=3T4t = \frac{3T}{4}; xuống cực tiểu −ω2A-\omega^2 A tại t=Tt = T; rồi tăng về 0 tại t=5T4t = \frac{5T}{4}. Do đó, tại các thời điểm t=T4t = \frac{T}{4} và t=3T4t = \frac{3T}{4} (khi độ dốc của đồ thị v – t bằng 0) thì gia tốc a=0a = 0; còn tại các thời điểm t=0, T2, Tt = 0,\ \frac{T}{2},\ T (khi độ dốc của đồ thị v – t cực đại) thì gia tốc có độ lớn cực đại ω2A\omega^2 A.

Lời giải

Phân tích chung

Độ dốc (độ nghiêng của tiếp tuyến) tại một điểm trên đồ thị (v−t)(v-t) chính là tốc độ biến thiên của vận tốc theo thời gian, tức là gia tốc tại thời điểm đó:
a=ΔvΔt.a = \frac{\Delta v}{\Delta t}.
Vì thế, so sánh "độ dốc của đồ thị (v−t)(v-t)" với "độ lớn gia tốc trên đồ thị (a−t)(a-t)" thực chất là kiểm tra lại mối liên hệ aa bằng độ dốc của (v−t)(v-t).

a) Thời điểm độ dốc của đồ thị (v−t)(v-t) bằng 0

Dùng thước kẻ đặt áp sát đường cong để ước lượng tiếp tuyến, ta thấy tiếp tuyến nằm ngang (độ dốc bằng 0) tại hai vị trí đỉnh – đáy của đường hình sin, ứng với:
t=T4(đáy, v=−ωA)vàt=3T4(đỉnh, v=ωA).t = \frac{T}{4} \quad \text{(đáy, } v = -\omega A\text{)} \qquad \text{và} \qquad t = \frac{3T}{4} \quad \text{(đỉnh, } v = \omega A\text{)}.

Đối chiếu với đồ thị (a−t)(a-t) (Hình 3.3): tại đúng hai thời điểm t=T4t = \dfrac{T}{4} và t=3T4t = \dfrac{3T}{4} thì gia tốc a=0a = 0.

Độ dốc (v−t)=0  ⇔  a=0 (tại t=T4, 3T4).\boxed{\text{Độ dốc } (v-t) = 0 \;\Leftrightarrow\; a = 0 \text{ (tại } t=\tfrac{T}{4},\ \tfrac{3T}{4}).}

b) Thời điểm độ dốc của đồ thị (v−t)(v-t) cực đại

Di chuyển thước dọc theo đường cong, tiếp tuyến dốc nhất (độ nghiêng lớn nhất về độ lớn) tại những chỗ đồ thị (v−t)(v-t) cắt trục hoành, ứng với:
t=0,t=T2,t=T(v=0).t = 0,\quad t = \frac{T}{2},\quad t = T \quad (v = 0).

Đối chiếu với đồ thị (a−t)(a-t): tại đúng các thời điểm này gia tốc có độ lớn cực đại:
∣a∣=ω2A.|a| = \omega^2 A.
Cụ thể: tại t=0t=0 và t=Tt=T thì a=−ω2Aa = -\omega^2 A; tại t=T2t=\dfrac{T}{2} thì a=ω2Aa = \omega^2 A.

Độ dốc (v−t) cực đại  ⇔  ∣a∣=ω2A (tại t=0, T2, T).\boxed{\text{Độ dốc } (v-t) \text{ cực đại} \;\Leftrightarrow\; |a| = \omega^2 A \text{ (tại } t=0,\ \tfrac{T}{2},\ T).}

Kết luận

Kết quả từ hai đồ thị hoàn toàn phù hợp với nhau: nơi độ dốc của (v−t)(v-t) bằng 0 thì gia tốc bằng 0; nơi độ dốc của (v−t)(v-t) lớn nhất thì gia tốc có độ lớn lớn nhất. Điều này khẳng định gia tốc chính là độ dốc (tốc độ biến thiên) của đồ thị vận tốc theo thời gian.

Đáp số

Độ dốc (v–t) bằng 0 tại t=T4t=\frac{T}{4} và t=3T4t=\frac{3T}{4}; tại đó a=0a=0Độ dốc (v–t) cực đại tại t=0, T2, Tt=0,\ \frac{T}{2},\ T; tại đó ∣a∣=ω2A|a|=\omega^2 A cực đại

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.