Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 15 SGK Vật lí 11

Bài 3. Vận tốc và gia tốc trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

So sánh đồ thị Hình 3.3 và Hình 3.1, ta có nhận xét gì về pha của li độ và gia tốc của một dao động.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 15 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Bài toán cần so sánh hai đồ thị cùng vẽ với pha ban đầu φ=0\varphi = 0.

Hình 3.1 — Đồ thị li độ (x−t)(x-t): Trục tung là li độ xx (đơn vị cm) với hai mức giới hạn +A+A và −A-A; trục hoành là thời gian tt (đơn vị s), chia mốc tại T4\dfrac{T}{4}, T2\dfrac{T}{2}, 3T4\dfrac{3T}{4}, TT, 5T4\dfrac{5T}{4}. Đường biểu diễn có dạng hàm cosin x=Acos⁡(ωt)x = A\cos(\omega t): tại t=0t = 0 li độ đạt cực đại x=+Ax = +A; giảm về 00 tại t=T4t = \dfrac{T}{4}; đạt cực tiểu x=−Ax = -A tại t=T2t = \dfrac{T}{2}; trở lại 00 tại t=3T4t = \dfrac{3T}{4}; rồi lên cực đại +A+A tại t=Tt = T và lặp lại.

Hình 3.3 — Đồ thị gia tốc (a−t)(a-t): Trục tung là gia tốc aa (đơn vị m/s2^2) với hai mức giới hạn +ω2A+\omega^2 A và −ω2A-\omega^2 A; trục hoành là thời gian tt (đơn vị s), chia mốc tại T4\dfrac{T}{4}, T2\dfrac{T}{2}, 3T4\dfrac{3T}{4}, TT, 5T4\dfrac{5T}{4}. Đường biểu diễn có dạng a=−ω2Acos⁡(ωt)a = -\omega^2 A\cos(\omega t): tại t=0t = 0 gia tốc đạt cực tiểu a=−ω2Aa = -\omega^2 A; tăng về 00 tại t=T4t = \dfrac{T}{4}; đạt cực đại a=+ω2Aa = +\omega^2 A tại t=T2t = \dfrac{T}{2}; trở lại 00 tại t=3T4t = \dfrac{3T}{4}; rồi xuống cực tiểu −ω2A-\omega^2 A tại t=Tt = T và lặp lại.

So sánh hai đồ thị: tại mọi thời điểm, khi li độ ở cực đại +A+A thì gia tốc ở cực tiểu −ω2A-\omega^2 A và ngược lại — hai đường luôn trái dấu nhau, tức đồ thị gia tốc là ảnh phản chiếu (lật ngược) của đồ thị li độ qua trục thời gian.

Lời giải

Phân tích hai đồ thị (cùng vẽ với pha ban đầu φ=0\varphi = 0)

Li độ có dạng x=Acos⁡(ωt)x = A\cos(\omega t), còn gia tốc có dạng a=−ω2Acos⁡(ωt)a = -\omega^2 A\cos(\omega t).

Lập bảng so sánh giá trị tại các thời điểm đặc biệt:

| tt | 00 | T4\dfrac{T}{4} | T2\dfrac{T}{2} | 3T4\dfrac{3T}{4} | TT |
|---|---|---|---|---|---|
| xx | +A+A | 00 | −A-A | 00 | +A+A |
| aa | −ω2A-\omega^2 A | 00 | +ω2A+\omega^2 A | 00 | −ω2A-\omega^2 A |

Tại mọi thời điểm, li độ và gia tốc luôn trái dấu nhau: khi xx đạt cực đại +A+A thì aa đạt cực tiểu −ω2A-\omega^2 A, và khi xx đạt cực tiểu −A-A thì aa đạt cực đại +ω2A+\omega^2 A. Đồ thị gia tốc (Hình 3.3) chính là ảnh phản chiếu (lật ngược) của đồ thị li độ (Hình 3.1) qua trục thời gian.

Giải thích bằng công thức

Vì a=−ω2Acos⁡(ωt)=ω2Acos⁡(ωt+π)a = -\omega^2 A\cos(\omega t) = \omega^2 A\cos(\omega t + \pi) nên gia tốc cũng biến thiên điều hoà cùng chu kì với li độ, nhưng pha của gia tốc lớn hơn pha của li độ một lượng π\pi.

Kết luận: Gia tốc và li độ của một dao động điều hoà luôn ngược pha nhau (lệch pha π\pi). Gia tốc luôn trái dấu với li độ và luôn hướng về vị trí cân bằng, phù hợp với hệ thức a=−ω2xa = -\omega^2 x.

Đáp số

Gia tốc ngược pha với li độ (lệch pha π\pi); aa luôn trái dấu với xx: a=−ω2xa = -\omega^2 x

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.