Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Hoạt động trang 59 SGK Vật lí 11

Bài 15. Thực hành: Đo tốc độ truyền âm   Đã kiểm chéo

Đề bài

Xử lí kết quả thí nghiệm (dựa vào số liệu đã ghi ở Bảng 15.1):

a) Tính chiều dài cột không khí giữa hai vị trí của pit-tông khi âm to nhất d=l2−l1=?d = l_2 - l_1 = ?

b) Tính tốc độ truyền âm v=λf=2df=?v = \lambda f = 2df = ?

c) Tính sai số: δv=δd+δf=?\delta v = \delta d + \delta f = ? ; Δv=?\Delta v = ?

d) Giải thích tại sao không xác định tốc độ truyền âm qua l1l_1, l2l_2 mà cần xác định qua l2−l1l_2 - l_1.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 59 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Bảng 15.1 ghi kết quả thí nghiệm, tần số nguồn âm f = ...± ... Hz, gồm các cột như sau:

| Chiều dài cột không khí khi âm to nhất (mm) | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Giá trị trung bình (ll) | Sai số Δl\Delta l |
|---|---|---|---|---|---|
| l1l_1 | ? | ? | ? | ? | ? |
| l2l_2 | ? | ? | ? | ? | ? |

(Các ô số liệu để trống cho học sinh điền từ kết quả đo.)

Lời giải

Nguyên tắc thí nghiệm: Khi dịch pit-tông, âm nghe to nhất tại các vị trí xảy ra cộng hưởng (hình thành sóng dừng trong cột không khí). Hai vị trí âm to nhất liên tiếp cách nhau đúng nửa bước sóng:
d=l2−l1=λ2⇒λ=2d.d = l_2 - l_1 = \frac{\lambda}{2} \Rightarrow \lambda = 2d.

*Vì Bảng 15.1 để trống cho HS tự điền, dưới đây trình bày cách xử lí với một bộ số liệu minh hoạ (tần số nguồn âm f=440±1f = 440 \pm 1 Hz):*

| (mm) | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Trung bình ll | Δl\Delta l |
|---|---|---|---|---|---|
| l1l_1 | 193 | 192 | 194 | 193 | 1 |
| l2l_2 | 581 | 580 | 579 | 580 | 1 |

Giá trị trung bình lấy bằng trung bình cộng 3 lần đo; sai số Δl\Delta l lấy bằng trung bình các độ lệch so với giá trị trung bình (cộng thêm sai số dụng cụ), ở đây Δl1=Δl2≈1\Delta l_1 = \Delta l_2 \approx 1 mm.

a) Chiều dài cột không khí giữa hai vị trí âm to nhất
d=l2‾−l1‾=580−193=387 mm=0,387 m.d = \overline{l_2} - \overline{l_1} = 580 - 193 = 387 \ \text{mm} = 0{,}387 \ \text{m}.
Sai số tuyệt đối: Δd=Δl1+Δl2=1+1=2 mm\Delta d = \Delta l_1 + \Delta l_2 = 1 + 1 = 2 \ \text{mm}.
Vậy d=387±2d = 387 \pm 2 mm.

b) Tốc độ truyền âm
λ=2d=2⋅0,387=0,774 m.\lambda = 2d = 2 \cdot 0{,}387 = 0{,}774 \ \text{m}.
v‾=λf=2df=0,774⋅440≈340,6 m/s.\overline{v} = \lambda f = 2df = 0{,}774 \cdot 440 \approx 340{,}6 \ \text{m/s}.

c) Tính sai số
Sai số tỉ đối (tương đối):
δd=Δdd=2387≈0,52%,δf=Δff=1440≈0,23%.\delta d = \frac{\Delta d}{d} = \frac{2}{387} \approx 0{,}52\%, \qquad \delta f = \frac{\Delta f}{f} = \frac{1}{440} \approx 0{,}23\%.
Vì v=2dfv = 2df nên:
δv=δd+δf≈0,52%+0,23%=0,75%.\delta v = \delta d + \delta f \approx 0{,}52\% + 0{,}23\% = 0{,}75\%.
Sai số tuyệt đối của tốc độ:
Δv=δv⋅v‾=0,0075⋅340,6≈2,6≈3 m/s.\Delta v = \delta v \cdot \overline{v} = 0{,}0075 \cdot 340{,}6 \approx 2{,}6 \approx 3 \ \text{m/s}.
Kết quả: v=341±3 m/s\boxed{v = 341 \pm 3 \ \text{m/s}} (phù hợp với tốc độ âm trong không khí ≈340\approx 340 m/s).

d) Vì sao phải xác định qua l2−l1l_2 - l_1 mà không dùng riêng l1l_1 hay l2l_2?
Vị trí bụng sóng (nơi dao động mạnh nhất) không nằm đúng ở miệng ống mà nhô ra ngoài miệng ống một đoạn Δ\Delta chưa biết (hiệu ứng đầu hở của cột khí). Do đó khoảng cách từ miệng ống đến pit-tông l1l_1, l2l_2 không đúng bằng λ4\dfrac{\lambda}{4}, 3λ4\dfrac{3\lambda}{4}; nếu tính trực tiếp từ l1l_1 hoặc l2l_2 sẽ mắc sai số hệ thống do đoạn Δ\Delta này. Khi lấy hiệu hai vị trí âm to nhất liên tiếp, đoạn Δ\Delta ở hai vị trí bằng nhau nên bị triệt tiêu, và l2−l1l_2 - l_1 luôn đúng bằng λ2\dfrac{\lambda}{2}. Nhờ vậy phép đo qua l2−l1l_2 - l_1 loại bỏ được sai số đầu ống, cho kết quả chính xác hơn.

Đáp số

d = l₂ − l₁ = 387 ± 2 mm = 0,387 mv = 2df ≈ 340,6 m/s (≈ 341 m/s)δv = δd + δf ≈ 0,75%; Δv ≈ 3 m/s ⇒ v = 341 ± 3 m/sVì l₁, l₂ chứa sai số hệ thống do đầu hở của ống (bụng sóng nhô ra ngoài miệng ống); hiệu l₂ − l₁ = λ/2 triệt tiêu sai số đó nên chính xác hơn

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.