Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Hoạt động 1 trang 21 SGK Vật lí 11

Bài 5. Động năng, thế năng. Sự chuyển hoá năng lượng trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hình 5.3 là đồ thị động năng và thế năng của một vật dao động điều hoà theo li độ. Hãy phân tích sự chuyển hoá giữa động năng và thế năng bằng đồ thị.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 21 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Đồ thị có trục tung là năng lượng W, trục hoành là li độ x chạy từ −A-A đến AA (gốc 0 ở giữa). Đường thế năng WtW_t là một parabol quay bề lõm lên trên: bằng 0 tại li độ x=0x = 0 và đạt giá trị cực đại (bằng cơ năng W) tại hai biên x=−Ax = -A và x=Ax = A. Đường động năng WđW_đ là một parabol quay bề lõm xuống dưới: đạt giá trị cực đại (bằng W) tại x=0x = 0 và bằng 0 tại hai biên x=±Ax = \pm A. Tại mọi li độ, tổng tung độ hai đường luôn bằng cơ năng không đổi W (đường nằm ngang ở đỉnh), tức Wđ+Wt=WW_đ + W_t = W.

Lời giải

Phân tích đồ thị

Gọi cơ năng (năng lượng toàn phần) của vật là WW. Với vật dao động điều hoà, hai dạng năng lượng biến đổi theo li độ xx như sau:

- Thế năng: Wt=12kx2W_t = \dfrac{1}{2}kx^2 — là một parabol có bề lõm hướng lên, nên WtW_t nhỏ nhất tại x=0x = 0 và lớn nhất tại hai biên x=±Ax = \pm A.
- Động năng: Wđ=12k(A2−x2)W_đ = \dfrac{1}{2}k\left(A^2 - x^2\right) — là một parabol có bề lõm hướng xuống, nên WđW_đ lớn nhất tại x=0x = 0 và nhỏ nhất tại hai biên x=±Ax = \pm A.

a) Tại vị trí cân bằng (x=0x = 0)

Đường thế năng chạm trục hoành: Wt=0W_t = 0. Đường động năng đạt đỉnh: Wđ=WW_đ = W (cực đại). Vật có tốc độ lớn nhất, toàn bộ cơ năng ở dạng động năng.

b) Tại hai vị trí biên (x=±Ax = \pm A)

Đường động năng chạm trục hoành: Wđ=0W_đ = 0 (vật dừng lại, đổi chiều). Đường thế năng đạt đỉnh: Wt=WW_t = W (cực đại). Toàn bộ cơ năng ở dạng thế năng.

c) Khi vật đi từ biên về vị trí cân bằng (∣x∣|x| giảm)

Trên đồ thị, tung độ đường WtW_t giảm dần còn tung độ đường WđW_đ tăng dần: thế năng chuyển hoá dần thành động năng.

d) Khi vật đi từ vị trí cân bằng ra biên (∣x∣|x| tăng)

Ngược lại, tung độ đường WđW_đ giảm dần còn tung độ đường WtW_t tăng dần: động năng chuyển hoá dần thành thế năng.

e) Bảo toàn cơ năng

Tại mọi li độ, tổng tung độ của hai đường luôn bằng một hằng số (đường nằm ngang ở đỉnh):

Wđ+Wt=12k(A2−x2)+12kx2=12kA2=W=hằng số.W_đ + W_t = \dfrac{1}{2}k\left(A^2 - x^2\right) + \dfrac{1}{2}kx^2 = \dfrac{1}{2}kA^2 = W = \text{hằng số}.

Vậy trong quá trình dao động, động năng và thế năng liên tục chuyển hoá qua lại cho nhau, nhưng cơ năng của vật luôn được bảo toàn (nếu bỏ qua ma sát).

Đáp số

Tại x=0x=0: Wđ=WW_đ = W cực đại, Wt=0W_t = 0Tại x=±Ax=\pm A: Wt=WW_t = W cực đại, Wđ=0W_đ = 0Từ biên về cân bằng: thế năng → động năngTừ cân bằng ra biên: động năng → thế năngLuôn có Wđ+Wt=W=12kA2W_đ + W_t = W = \tfrac{1}{2}kA^2 không đổi (cơ năng bảo toàn)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.