Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Mở đầu trang 24 SGK Vật lí 11

Bài 6. Dao động tắt dần. Dao động cưỡng bức. Hiện tượng cộng hưởng   Đã kiểm

Đề bài

Một em bé đang chơi xích đu trong sân. Tại sao để xích đu tiếp tục dao động, người mẹ thỉnh thoảng lại đẩy nhẹ vào ghế xích đu?

Lời giải

Phân tích theo Bài 6 (SGK Vật lí 11 – KNTT):

1. Xích đu dao động tắt dần

Khi em bé chơi xích đu, hệ (em bé + ghế xích đu) dao động quanh vị trí cân bằng như một con lắc. Trong khi dao động, hệ luôn chịu lực cản của không khí và lực ma sát ở trục treo. Các lực cản này sinh công âm, làm cơ năng của hệ giảm dần sau mỗi chu kì:

W=Wđ+Wt giảm dần⇒biên độ A giảm dần.W = W_đ + W_t \text{ giảm dần} \Rightarrow \text{biên độ } A \text{ giảm dần.}

Đây là dao động tắt dần. Nếu không có tác động nào thêm, biên độ cứ nhỏ dần cho tới khi xích đu dừng hẳn ở vị trí cân bằng.

2. Vai trò của cái đẩy nhẹ của người mẹ

Để xích đu *tiếp tục* dao động với biên độ không đổi, phần cơ năng bị lực cản lấy đi phải được bù lại. Mỗi lần người mẹ đẩy nhẹ vào ghế, tay mẹ thực hiện công dương, cung cấp cho hệ một phần năng lượng đúng bằng phần đã mất trong khoảng thời gian giữa hai lần đẩy. Nhờ đó cơ năng (và biên độ) được giữ ổn định. Cách duy trì dao động bằng cách bù năng lượng mà không làm thay đổi tần số (chu kì) riêng của xích đu như vậy gọi là dao động duy trì.

3. Vì sao phải đẩy "đúng nhịp"

Xích đu có một tần số dao động riêng f0f_0 xác định (phụ thuộc chiều dài dây và gg). Người mẹ không thể bắt xích đu đu nhanh hay chậm tùy ý; muốn cái đẩy có hiệu quả (truyền được nhiều năng lượng nhất, tốn ít sức nhất) thì mẹ phải đẩy cùng nhịp với dao động của xích đu, tức mỗi lần xích đu đi tới chỗ mẹ thì mẹ đẩy — khi đó tần số đẩy bằng tần số riêng f0f_0. Lúc này năng lượng được truyền hiệu quả nhất (gần với điều kiện cộng hưởng), còn xích đu vẫn dao động ở chính tần số riêng của nó.

Kết luận: Xích đu là một dao động tắt dần do lực cản của không khí và ma sát ở trục làm tiêu hao cơ năng. Người mẹ thỉnh thoảng đẩy nhẹ để bù lại đúng phần năng lượng đã mất, nhờ đó dao động được duy trì với biên độ ổn định; đẩy đúng nhịp (cùng tần số riêng của xích đu) thì việc duy trì đạt hiệu quả cao nhất.

Đáp số

Xích đu dao động tắt dần do lực cản không khí và ma sát ở trục làm tiêu hao cơ năng. Người mẹ đẩy nhẹ theo nhịp để cung cấp phần năng lượng đúng bằng phần đã mất, giữ biên độ ổn định — đó là dao động duy trì (đẩy đúng tần số riêng của xích đu cho hiệu quả cao nhất, gần điều kiện cộng hưởng).

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.