Sách giáo khoa Vật lí 12

Giải Hoạt động trang 117 SGK Vật lí 12

Bài 24. Công nghiệp hạt nhân   Đã kiểm

Đề bài

Thảo luận và thực hiện các yêu cầu sau:
1. Tại sao người ta sử dụng tia gamma trong chụp ảnh phóng xạ cắt lớp bên trong cơ thể?
2. Nêu vai trò của y học hạt nhân trong đời sống.
3. Đánh giá các ưu điểm, nhược điểm và cơ hội phát triển của y học hạt nhân.

Lời giải

## 1. Tại sao dùng tia gamma trong chụp ảnh phóng xạ cắt lớp bên trong cơ thể?

Tia gamma được chọn nhờ các đặc tính vật lí sau:

- Khả năng đâm xuyên rất lớn: Tia gamma là sóng điện từ có bước sóng rất ngắn, năng lượng photon rất cao, nên xuyên qua được toàn bộ các lớp mô mềm, xương và cơ quan bên trong mà không bị hấp thụ hết.
- Thoát ra ngoài để ghi nhận được: Sau khi đưa chất phóng xạ phát tia gamma vào cơ thể (qua uống, tiêm hoặc hít), tia gamma phát ra từ bên trong vẫn thoát ra ngoài và được đầu dò (detector) ghi lại.
- Tia α\alpha và tia β\beta không dùng được: Tia α\alpha chỉ đi được vài cm trong không khí (vài chục μm\mu m trong mô), tia β\beta cũng bị hấp thụ gần hết trong mô, nên cả hai không thể ra khỏi cơ thể để ghi nhận.
- Cho ảnh cắt lớp không xâm lấn: Mức hấp thụ tia gamma ở các mô khác nhau là khác nhau; ghi lại sự phân bố tia gamma theo không gian rồi dùng máy tính dựng lại được hình ảnh các lớp cắt bên trong mà không cần phẫu thuật, phản ánh cả cấu trúc lẫn hoạt động chức năng của cơ quan (kĩ thuật PET, SPECT).

## 2. Vai trò của y học hạt nhân trong đời sống

a) Chẩn đoán bệnh:
- Dùng đồng vị phóng xạ làm chất đánh dấu (ví dụ 99mTc^{99m}\text{Tc}, 18F^{18}\text{F}) gắn vào dược chất, tập trung ở cơ quan cần khảo sát rồi chụp ảnh bằng tia gamma — phát hiện sớm khối u, bệnh ở tim, não, xương, tuyến giáp.
- Chụp PET/CT, SPECT/CT kết hợp được ảnh cấu trúc và ảnh chức năng với độ chính xác cao.

b) Điều trị bệnh:
- Xạ trị: dùng tia bức xạ (ví dụ tia gamma từ nguồn 60Co^{60}\text{Co}) chiếu vào khối u để tiêu diệt tế bào ung thư.
- Điều trị bằng đồng vị phóng xạ: i-ốt phóng xạ 131I^{131}\text{I} tập trung chọn lọc ở tuyến giáp, dùng điều trị ung thư tuyến giáp hoặc cường giáp.

c) Ngoài ra: khử trùng, tiệt trùng dụng cụ y tế; theo dõi quá trình trao đổi chất, phục vụ nghiên cứu sinh học, dược học.

## 3. Ưu điểm, nhược điểm và cơ hội phát triển

a) Ưu điểm
- Chẩn đoán không xâm lấn, bệnh nhân ít đau đớn, không cần phẫu thuật.
- Phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, cả những biến đổi về chức năng chưa thấy rõ trên siêu âm hay CT thường.
- Điều trị ung thư có chọn lọc, dược chất tập trung vào mô đích, giảm tổn thương mô lành.
- Cung cấp thông tin về chức năng (chuyển hóa, tưới máu) mà nhiều phương pháp khác không có.

b) Nhược điểm
- Có nguy cơ phơi nhiễm phóng xạ cho bệnh nhân và nhân viên y tế nếu không kiểm soát liều chặt chẽ.
- Phát sinh chất thải phóng xạ cần xử lí, lưu trữ đặc biệt, tốn kém.
- Chi phí thiết bị (máy PET, máy gia tốc sản xuất đồng vị) và dược chất phóng xạ rất cao, chưa phổ cập.
- Nhiều đồng vị có chu kì bán rã ngắn (ví dụ 18F^{18}\text{F} có T1/2≈110T_{1/2} \approx 110 phút) nên phải sản xuất và dùng tại chỗ ngay.

c) Cơ hội phát triển
- Hướng chẩn trị kết hợp (theranostics): cùng một dược chất vừa chẩn đoán vừa điều trị.
- Nghiên cứu các đồng vị phóng xạ mới với đặc tính tốt hơn cho điều trị.
- Ứng dụng trí tuệ nhân tạo xử lí ảnh, nâng độ chính xác và rút ngắn thời gian chẩn đoán.
- Nhu cầu y tế ngày càng tăng cùng sự đầu tư của xã hội mở ra triển vọng lớn.

Đáp số

Tia gamma có khả năng đâm xuyên rất lớn nên xuyên qua toàn bộ cơ thể và thoát ra ngoài để đầu dò ghi nhận, dựng ảnh cắt lớp không cần phẫu thuật; tia α và tia β bị hấp thụ trong mô nên không dùng được.Y học hạt nhân dùng để chẩn đoán (chụp PET, SPECT phát hiện sớm ung thư, bệnh tim, não, xương) và điều trị (xạ trị khối u, điều trị tuyến giáp bằng ¹³¹I), ngoài ra còn khử trùng và nghiên cứu y sinh.Ưu: không xâm lấn, phát hiện sớm, điều trị chọn lọc, cho thông tin chức năng. Nhược: phơi nhiễm phóng xạ, chất thải phóng xạ, chi phí cao, nhiều đồng vị có chu kì bán rã ngắn. Cơ hội: theranostics, đồng vị mới, AI hỗ trợ chẩn đoán, nhu cầu y tế tăng.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.