Giải Bài 2 trang 122 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Tìm đọc thêm các truyện thơ dân gian nổi tiếng được in trong một số sách thuộc loại hợp tuyển, tổng tập (ví dụ: Tổng tập văn học Việt Nam, tập 40 và tập 41, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2000). Ghi lại phần tóm tắt nội dung các truyện thơ dân gian đã đọc cùng một số câu, đoạn thơ bạn cho là đặc sắc.
Gợi ý trả lời
Hướng dẫn chung
Đây là bài tập thực hành đọc mở rộng: em cần tìm trong các bộ hợp tuyển, tổng tập (tiêu biểu là *Tổng tập văn học Việt Nam*, tập 40 và 41, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2000) một số truyện thơ dân gian nổi tiếng của các dân tộc, rồi làm hai việc:
- Tóm tắt nội dung truyện thơ đã đọc.
- Ghi lại một số câu, đoạn thơ đặc sắc (có dẫn chứng) và nêu vì sao em cho là đặc sắc.
Dưới đây là bài làm mẫu với bốn truyện thơ dân gian tiêu biểu.
---
a) *Tiễn dặn người yêu* (*Xống chụ xon xao*) — dân tộc Thái
*Tóm tắt:* Một chàng trai và một cô gái Thái yêu nhau tha thiết từ thuở nhỏ. Nhà gái chê chàng nghèo, ép gả cô cho người khác. Chàng trai quyết chí đi làm ăn xa để có của cải trở về chuộc lại người yêu, nhưng khi về thì cô đã bị gả bán, lại bị nhà chồng hắt hủi, đem ra chợ bán. Éo le thay, người mua lại chính là chàng trai năm xưa. Hai người nhận ra nhau, vượt qua bao trắc trở cuối cùng được sum họp. Truyện thơ tố cáo tục thách cưới, gả bán và đề cao tình yêu chung thủy.
*Đoạn thơ đặc sắc:*
> "Đôi ta yêu nhau, đợi tới tháng Năm lau nở,
> Đợi mùa nước đỏ cá về,
> Đợi chim tăng ló hót gọi hè.
> Không lấy được nhau mùa hạ, ta sẽ lấy nhau mùa đông,
> Không lấy được nhau thời trẻ, ta sẽ lấy nhau khi goá bụa về già."
*Đặc sắc:* Lời tiễn dặn dùng hình ảnh thiên nhiên theo mùa làm thước đo thời gian, điệp ngữ "không lấy được nhau… ta sẽ lấy nhau" dồn dập thể hiện tình yêu bền bỉ, quyết liệt, bất chấp mọi cách trở.
---
b) *Tiếng hát làm dâu* — dân tộc Mông (H'Mông)
*Tóm tắt:* Truyện thơ là lời than thân của người phụ nữ Mông bị ép gả về nhà chồng. Làm dâu, nàng phải chịu cảnh lao động cực nhọc, bị mẹ chồng và chồng đánh đập, hành hạ, sống không bằng chết. Tiếng hát cất lên như tiếng khóc cho thân phận người phụ nữ bị tước đoạt quyền yêu đương và hạnh phúc dưới chế độ cũ.
*Đoạn thơ đặc sắc:*
> "Thân em làm dâu nhà người,
> Khổ như con trâu kéo cày không nghỉ,
> Đắng như lá ngón trên rừng…"
*Đặc sắc:* Lối so sánh mộc mạc ("khổ như con trâu", "đắng như lá ngón") lấy từ đời sống miền núi, giàu sức tố cáo và lay động, dồn nén nỗi đau thân phận.
---
c) *Út Lót — Hồ Liêu* — dân tộc Mường
*Tóm tắt:* Nàng Út Lót thông minh, xinh đẹp, cải trang thành nam để thay cha đi sứ. Trên đường, nàng gặp và đem lòng yêu chàng Hồ Liêu. Vì lễ giáo và những ngăn trở của hoàn cảnh, tình yêu của hai người không thành, kết thúc bi thương. Truyện ca ngợi vẻ đẹp trí tuệ, tấm lòng hiếu thảo và khát vọng tình yêu tự do của người con gái Mường.
*Đặc sắc:* Hình tượng người con gái tài trí, chủ động trong tình yêu — nét tiến bộ trong văn học dân gian các dân tộc thiểu số.
---
d) *Nàng Ờm — chàng Bồng Hương* — dân tộc Mường
*Tóm tắt:* Nàng Ờm và chàng Bồng Hương yêu nhau nhưng bị gia đình nàng ngăn cấm vì chàng nghèo. Bị ép buộc và đánh đập, hai người cùng nhau lên núi Làn Ai, ăn lá ngón tự vẫn để giữ trọn tình yêu. Truyện là khúc bi ca về tình yêu bị chế độ hôn nhân cũ vùi dập, đồng thời khẳng định sự bất tử của tình yêu chung thủy.
*Đặc sắc:* Mô-típ "chết cùng nhau để trọn tình" gần với *Romeo và Juliet*, cho thấy khát vọng tình yêu tự do là tiếng nói chung của nhân loại.
---
Nhận xét chung sau khi đọc
Các truyện thơ dân gian trên đều:
- Có cốt truyện kể về số phận và tình yêu của con người, nhất là người phụ nữ, dưới chế độ xã hội cũ.
- Kết hợp tự sự (kể chuyện) với trữ tình (bộc lộ cảm xúc) — đúng đặc trưng thể loại đã học ở Bài 4.
- Giàu hình ảnh thiên nhiên, lối so sánh mộc mạc, mang đậm bản sắc văn hóa từng dân tộc.
*(Lưu ý: khi làm bài, em nên ghi rõ xuất xứ — tên sách, tập, trang — của từng đoạn thơ đã trích để bài viết có căn cứ.)*
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.