Sách giáo khoa Toán 9 Tập một

Giải Bài 5.16 trang 97 SGK Toán 9

Bài tập cuối chương V   Đã kiểm chéo

Đề bài

Có thể xem *guồng nước* (còn gọi là *cọn nước*) là một công cụ hay cỗ máy có dạng hình tròn, quay được nhờ sức nước chảy (H.5.22a). Guồng nước thường thấy ở các vùng miền núi. Nhiều guồng nước được làm bằng tre, dùng để đưa nước lên ruộng cao, giã gạo hoặc làm một số việc khác.

Giả sử ngấn nước ngăn cách giữa phần trên và phần dưới nước của một guồng nước được biểu thị bởi cung ứng với một dây dài 4 m và điểm ngập sâu nhất là 0,5 m (trên Hình 5.22b, điểm ngập sâu nhất là điểm CC, ta có AB=4AB = 4 m và HC=0,5HC = 0{,}5 m). Dựa vào đó, em hãy tính bán kính của guồng nước.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 97 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 5.22b: Đường tròn tâm OO (biểu thị guồng nước). Dây ABAB nằm ngang (ngấn nước), AA và BB là hai giao điểm của dây với đường tròn. HH là trung điểm của ABAB (chân đường vuông góc hạ từ OO xuống ABAB, có kí hiệu góc vuông tại HH). CC là điểm trên đường tròn nằm dưới HH (điểm ngập sâu nhất), OO, HH, CC thẳng hàng theo phương thẳng đứng. Cho AB=4AB = 4 m, HC=0,5HC = 0{,}5 m; OA=OC=ROA = OC = R là bán kính cần tính.

Lời giải

Gọi RR là bán kính của guồng nước, tức OA=OC=ROA = OC = R.

Vì HH là trung điểm của dây ABAB nên OH⊥ABOH \perp AB tại HH (đường kính đi qua trung điểm của một dây thì vuông góc với dây đó), và:
AH=AB2=42=2 (m).AH = \dfrac{AB}{2} = \dfrac{4}{2} = 2 \text{ (m)}.

Vì OO, HH, CC thẳng hàng và OC=ROC = R, HC=0,5HC = 0{,}5 m nên:
OH=OC−HC=R−0,5 (m).OH = OC - HC = R - 0{,}5 \text{ (m)}.

Tam giác OHAOHA vuông tại HH, áp dụng định lí Pythagore:
OA2=OH2+AH2OA^2 = OH^2 + AH^2
R2=(R−0,5)2+22R^2 = (R - 0{,}5)^2 + 2^2
R2=R2−R+0,25+4R^2 = R^2 - R + 0{,}25 + 4
0=−R+4,250 = -R + 4{,}25
R=4,25 (m).R = 4{,}25 \text{ (m)}.

Vậy bán kính của guồng nước là R=4,25R = 4{,}25 m.

Kiểm tra lại: Với R=4,25R = 4{,}25 m thì OH=4,25−0,5=3,75OH = 4{,}25 - 0{,}5 = 3{,}75 m. Khi đó OH2+AH2=3,752+22=14,0625+4=18,0625=4,252=R2OH^2 + AH^2 = 3{,}75^2 + 2^2 = 14{,}0625 + 4 = 18{,}0625 = 4{,}25^2 = R^2 (đúng).

Đáp số

R = 4,25 m

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.