Sách giáo khoa Toán 9 Tập một

Giải Câu hỏi trang 99 SGK Toán 9

Bài 16. Vị trí tương đối của đường thẳng và đường tròn   Đã kiểm

Đề bài

Người ta gieo một đồng xu hình tròn bán kính 1 cm lên một tờ giấy trải phẳng. Trên tờ giấy đó có vẽ những đườngđường thẳngthẳng songsong songsong caˊchcách đe^ˋuđều, tức là những đường thẳng song song mà khoảng cách giữa hai đường thẳng bất kì nằm cạnh nhau luôn bằng nhau. Nếu khoảng cách ấy luôn bằng 2 cm thì có thể xảy ra những trường hợp nào sau đây? Vì sao?

a) Đồng xu đè lên một đường thẳng (đồng xu che khuất một phần của đường thẳng);

b) Đồng xu không đè lên đường thẳng nào;

c) Đồng xu đè lên nhiều hơn một đường thẳng.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 99 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình minh hoạ: một đồng xu tròn đặt trên tờ giấy có các đường thẳng song song cách đều nhau.

Lời giải

Phân tích chung

Đồng xu là hình tròn bán kính R=1R = 1 cm, nên đường kính của nó bằng 2R=22R = 2 cm. Gọi (O)(O) là đường tròn viền của đồng xu, tâm OO.

Với một đường thẳng bất kì, gọi hh là khoảng cách từ tâm OO đến đường thẳng đó. Theo vị trí tương đối của đường thẳng và đường tròn:

- h<Rh < R: đường thẳng cắt đường tròn tại hai điểm ⇒\Rightarrow đồng xu che khuất một phần (một đoạn) của đường thẳng, tức là đè lên đường thẳng.
- h=Rh = R: đường thẳng tiếp xúc đường tròn (chỉ có một điểm chung) ⇒\Rightarrow đồng xu chỉ *chạm* vào đường thẳng tại một điểm, không che khuất phần nào.
- h>Rh > R: đường thẳng không giao với đường tròn ⇒\Rightarrow đồng xu không chạm tới đường thẳng.

Các đường thẳng song song cách đều nhau 22 cm. Tâm OO luôn nằm trong dải giữa hai đường thẳng kề nhau. Gọi dd là khoảng cách từ OO đến đường thẳng gần nhất thì
0≤d≤1,0 \le d \le 1,
và đường thẳng kề phía đối diện cách OO một khoảng
2−d.2 - d.
Mọi đường thẳng khác còn cách OO xa hơn nữa (ít nhất 2−d≥12 - d \ge 1).

---

a) Đồng xu đè lên một đường thẳng

Đồng xu đè (che khuất một phần) lên đường thẳng gần nhất khi d<R=1d < R = 1.

Chẳng hạn đặt tâm OO nằm ngay trên một đường thẳng, khi đó d=0<1d = 0 < 1: đường thẳng này cắt đường tròn nên bị che khuất một đoạn; đường kề bên cách OO một khoảng 2−0=2>12 - 0 = 2 > 1 nên không bị chạm tới.

Kết luận: Trường hợp a) có thể xảy ra.

---

b) Đồng xu không đè lên đường thẳng nào

Đặt tâm OO cách đều hai đường thẳng kề nhau, tức d=2−dd = 2 - d, suy ra d=1d = 1.

Khi đó khoảng cách từ OO đến hai đường gần nhất đều bằng 1=R1 = R: cả hai đường chỉ tiếp xúc với đường tròn (mỗi đường chạm đúng một điểm), không đường nào cắt qua phần trong đồng xu. Các đường còn lại ở xa hơn (≥1\ge 1) nên cũng không bị cắt.

Vậy ở vị trí này đồng xu không che khuất phần nào của bất kì đường thẳng nào.

Kết luận: Trường hợp

b) có thể xảy ra (ứng với vị trí đặc biệt: tâm đồng xu nằm chính giữa hai đường kề nhau).

---

c) Đồng xu đè lên nhiều hơn một đường thẳng

Muốn đồng xu đè lên đồng thời hai đường thẳng thì hai đường đó phải cùng cắt đường tròn, tức khoảng cách từ OO đến mỗi đường đều nhỏ hơn 11. Hai đường có khả năng nhất là đường gần nhất (dd) và đường kề đối diện (2−d2 - d), nên cần
d<1và2−d<1.d < 1 \quad\text{và}\quad 2 - d < 1.
Từ 2−d<12 - d < 1 suy ra d>1d > 1, mâu thuẫn với d<1d < 1. Vậy không thể có hai đường cùng cắt đường tròn.

Nói cách khác, tổng khoảng cách từ OO đến hai đường kề nhau luôn bằng d+(2−d)=2d + (2 - d) = 2, mà nếu cả hai cùng bị cắt thì tổng này phải nhỏ hơn 1+1=21 + 1 = 2 — vô lí. Điều này cũng phù hợp với việc đường kính đồng xu 2R=22R = 2 cm đúng bằng khoảng cách giữa hai đường kề nhau.

Kết luận: Trường hợp

c) không thể xảy ra.

---

Tóm lại: chỉ các trường hợp a) và b) có thể xảy ra; trường hợp c) không thể xảy ra.

Đáp số

a) Có thể xảy ra: khi khoảng cách từ tâm đến đường thẳng gần nhất d<R=1d < R = 1 cm thì đường thẳng cắt đường tròn, đồng xu che khuất một phần đường thẳng.b) Có thể xảy ra: khi tâm đồng xu nằm chính giữa hai đường kề nhau (d=1d = 1 cm =R= R), đồng xu chỉ tiếp xúc hai đường gần nhất nên không che khuất (đè lên) đường nào.c) Không thể xảy ra: hai đường kề nhau cách 22 cm =2R= 2R nên d+(2−d)=2d + (2-d) = 2, không thể đồng thời d<1d < 1 và 2−d<12 - d < 1; đồng xu không cắt được hai đường cùng lúc.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.