Sách giáo khoa Toán 9 Tập một

Giải Bài 5.29 trang 110 SGK Toán 9

Luyện tập chung (Chương V. Đường tròn)   Đã kiểm chéo

Đề bài

Khi chuyển động, giả sử đầu mũi kim dài của một chiếc đồng hồ vạch nên một đường tròn, kí hiệu là (T1)(T_1), trong khi đầu mũi kim ngắn vạch nên một đường tròn khác, kí hiệu là (T2)(T_2).

a) Hai đường tròn (T1)(T_1) và (T2)(T_2) có vị trí tương đối như thế nào?

b) Giả sử bán kính của (T1)(T_1) và (T2)(T_2) lần lượt là R1R_1 và R2R_2. Người ta vẽ trên mặt đồng hồ một hoạ tiết hình tròn có tâm nằm cách điểm trục kim đồng hồ một khoảng bằng 12R1\dfrac{1}{2}R_1 và có bán kính bằng 12R2\dfrac{1}{2}R_2. Hãy cho biết vị trí tương đối của đường tròn (T3)(T_3) đối với mỗi đường tròn (T1)(T_1) và (T2)(T_2). Vẽ ba đường tròn đó nếu R1=3R_1 = 3 cm và R2=2R_2 = 2 cm.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 110 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình chụp một chiếc đồng hồ quả quýt (đồng hồ bỏ túi) có mặt số La Mã và mặt số Ả Rập. Trên mặt đồng hồ minh hoạ đường tròn (T3)(T_3) là hoạ tiết hình tròn nhỏ (được chú thích bằng nhãn (T3) và mũi tên chỉ vào). Đây chỉ là hình minh hoạ, hai kim dài và ngắn có chung điểm trục quay ở tâm đồng hồ; (T1)(T_1), (T2)(T_2) là hai đường tròn đồng tâm (cùng tâm là trục kim).

Lời giải

a) Vị trí tương đối của (T1)(T_1) và (T2)(T_2)

Hai kim của đồng hồ quay quanh cùng một điểm trục ở tâm đồng hồ. Do đó hai đường tròn (T1)(T_1) (do đầu kim dài vạch ra) và (T2)(T_2) (do đầu kim ngắn vạch ra) có cùng tâm là điểm trục kim; gọi tâm chung đó là OO.

Vì kim dài dài hơn kim ngắn nên R1>R2R_1 > R_2, tức hai bán kính khác nhau. Khoảng cách giữa hai tâm là d=0d = 0, mà 0<R1−R20 < R_1 - R_2, nên:

> (T1)(T_1) và (T2)(T_2) là hai đường tròn đồng tâm; (T2)(T_2) nằm trong (T1)(T_1) và chúng không có điểm chung.

b) Vị trí tương đối của (T3)(T_3) với (T1)(T_1) và với (T2)(T_2)

Gọi O3O_3 là tâm của (T3)(T_3) và r3r_3 là bán kính của (T3)(T_3). Theo đề bài:
OO3=12R1,r3=12R2.O O_3 = \frac{1}{2}R_1, \qquad r_3 = \frac{1}{2}R_2.
Đặt d=OO3=12R1d = OO_3 = \dfrac{1}{2}R_1 là khoảng cách giữa tâm OO (tâm chung của (T1),(T2)(T_1),(T_2)) và tâm O3O_3.

*So sánh (T3)(T_3) với (T1)(T_1) (bán kính R1R_1):*
R1−r3=R1−12R2,d=12R1.R_1 - r_3 = R_1 - \tfrac{1}{2}R_2, \qquad d = \tfrac{1}{2}R_1.
Vì R2<R1R_2 < R_1 nên 12R2<12R1\tfrac{1}{2}R_2 < \tfrac{1}{2}R_1, suy ra 12R1<R1−12R2\tfrac{1}{2}R_1 < R_1 - \tfrac{1}{2}R_2, tức d<R1−r3d < R_1 - r_3.

> Vậy (T3)(T_3) nằm trong (T1)(T_1) (đường tròn (T1)(T_1) đựng (T3)(T_3)), hai đường tròn không có điểm chung.

*So sánh (T3)(T_3) với (T2)(T_2) (bán kính R2R_2):*
R2−r3=R2−12R2=12R2,R2+r3=32R2,d=12R1.R_2 - r_3 = R_2 - \tfrac{1}{2}R_2 = \tfrac{1}{2}R_2, \qquad R_2 + r_3 = \tfrac{3}{2}R_2, \qquad d = \tfrac{1}{2}R_1.
Với trường hợp của đồng hồ (R2<R1<3R2R_2 < R_1 < 3R_2) ta có 12R2<12R1<32R2\tfrac{1}{2}R_2 < \tfrac{1}{2}R_1 < \tfrac{3}{2}R_2, tức R2−r3<d<R2+r3R_2 - r_3 < d < R_2 + r_3.

> Vậy (T3)(T_3) cắt (T2)(T_2) tại hai điểm.

Vẽ hình với R1=3R_1 = 3 cm, R2=2R_2 = 2 cm

Khi đó:
OO3=12R1=1,5 cm,r3=12R2=1 cm.O O_3 = \frac{1}{2}R_1 = 1{,}5\text{ cm}, \qquad r_3 = \frac{1}{2}R_2 = 1\text{ cm}.

- (T1)(T_1): tâm OO, bán kính 33 cm.
- (T2)(T_2): tâm OO, bán kính 22 cm (đồng tâm với (T1)(T_1)).
- (T3)(T_3): tâm O3O_3 cách OO một khoảng 1,51{,}5 cm, bán kính 11 cm.

Kiểm tra lại:

- Với (T1)(T_1): R1−r3=3−1=2R_1 - r_3 = 3 - 1 = 2 cm >d=1,5> d = 1{,}5 cm ⇒(T3)\Rightarrow (T_3) nằm trong (T1)(T_1). ✓
- Với (T2)(T_2): R2−r3=1R_2 - r_3 = 1 cm, R2+r3=3R_2 + r_3 = 3 cm, mà 1<1,5<3⇒(T3)1 < 1{,}5 < 3 \Rightarrow (T_3) cắt (T2)(T_2) tại hai điểm. ✓

Cách vẽ: vẽ hai đường tròn đồng tâm (T1),(T2)(T_1),(T_2) tâm OO; lấy điểm O3O_3 trên một bán kính của (T1)(T_1) sao cho OO3=1,5OO_3 = 1{,}5 cm rồi vẽ (T3)(T_3) tâm O3O_3 bán kính 11 cm. Khi đó (T3)(T_3) nằm gọn trong (T1)(T_1) nhưng cắt (T2)(T_2) tại hai điểm.

Đáp số

Hai đường tròn đồng tâm (T₂ nằm trong T₁), không có điểm chung(T₃) nằm trong (T₁) (không có điểm chung); (T₃) cắt (T₂) tại hai điểm. Với R₁=3 cm, R₂=2 cm: OO₃=1,5 cm, r₃=1 cm

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.