Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Hoạt động trang 14 SGK Vật lí 11

Bài 3. Vận tốc, gia tốc trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

Xác định độ dốc của đồ thị trên Hình 3.1 tại các điểm C, D, E, G, H bằng cách đặt một thước kẻ (loại 20 cm) cho mép của thước tiếp xúc với đồ thị li độ – thời gian tại các điểm đó. Từ độ dốc của thước, hãy so sánh độ lớn vận tốc của vật tại các điểm C, E, H.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 14 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Đồ thị li độ – thời gian (x−t)(x - t) của một vật dao động điều hoà với φ=0\varphi = 0, dạng đường cosin x=Acos⁡(ωt)x = A\cos(\omega t). Trục tung là xx (cm) với hai mức giá trị AA và −A-A; trục hoành là tt (s) chia các mốc T4\dfrac{T}{4}, T2\dfrac{T}{2}, 3T4\dfrac{3T}{4}, TT, 5T4\dfrac{5T}{4}. Tại t=0t = 0 đồ thị đạt cực đại x=Ax = A (điểm A). Trên nhánh đi xuống có điểm C (ở khoảng giữa 0 và T4\dfrac{T}{4}, xx còn dương) và điểm D (ngay trước T4\dfrac{T}{4}, gần vị trí x=0x = 0 khi đồ thị cắt trục hoành đi xuống). Đồ thị xuống cực tiểu x=−Ax = -A tại t=T2t = \dfrac{T}{2} (điểm E). Trên nhánh đi lên có điểm G (quãng 3T4\dfrac{3T}{4}, xx còn âm, gần chỗ cắt trục hoành). Đồ thị lên lại cực đại x=Ax = A tại t=Tt = T (điểm H), rồi tiếp tục đi xuống.

Lời giải

Cơ sở: Độ dốc của đồ thị li độ – thời gian (x−t)(x-t) tại một điểm chính là độ dốc của tiếp tuyến với đồ thị tại điểm đó, và nó bằng vận tốc tức thời của vật:
v=ΔxΔt=độ dốc của đồ thị x−t.v = \dfrac{\Delta x}{\Delta t} = \text{độ dốc của đồ thị } x-t.
Khi đặt mép thước tiếp xúc với đồ thị tại mỗi điểm, mép thước trùng với tiếp tuyến; mép thước càng dốc (nghiêng nhiều) thì độ lớn vận tốc càng lớn, mép thước càng nằm ngang thì vận tốc càng nhỏ.

a) Độ dốc của thước (tiếp tuyến) tại các điểm C, D, E, G, H

- Điểm C (trên nhánh đi xuống, x>0x>0): đồ thị đang đi xuống nên mép thước nghiêng xuống → độ dốc âm, có độ lớn khác 0 (vật đang chuyển động).
- Điểm D (gần chỗ đồ thị cắt trục tt đi xuống, x≈0x\approx 0): tại đây đồ thị dốc nhất → mép thước nghiêng nhiều nhất về phía xuống → độ dốc âm, độ lớn lớn nhất (ứng với tốc độ cực đại vmax=Aωv_{max}=A\omega).
- Điểm E (cực tiểu x=−Ax=-A tại t=T2t=\tfrac{T}{2}): đồ thị đạt đáy, tiếp tuyến nằm ngang → mép thước nằm ngang → độ dốc =0=0.
- Điểm G (gần chỗ đồ thị cắt trục tt đi lên, x≈0x\approx 0): đồ thị dốc nhất theo chiều đi lên → mép thước nghiêng nhiều nhất về phía lên → độ dốc dương, độ lớn lớn nhất (vmax=Aωv_{max}=A\omega).
- Điểm H (cực đại x=Ax=A tại t=Tt=T): đồ thị đạt đỉnh, tiếp tuyến nằm ngang → mép thước nằm ngang → độ dốc =0=0.

b) So sánh độ lớn vận tốc tại C, E, H

- Tại E và H, đồ thị ở vị trí biên (x=−Ax=-A và x=Ax=A), mép thước nằm ngang nên độ dốc bằng 0:
∣vE∣=∣vH∣=0.|v_E| = |v_H| = 0.
- Tại C, mép thước nghiêng (độ dốc khác 0) nên vật đang chuyển động với tốc độ khác 0:
∣vC∣>0.|v_C| > 0.

Kiểm tra bằng công thức v=−Aωsin⁡(ωt)v=-A\omega\sin(\omega t): tại E (t=T2)(t=\tfrac{T}{2}) có sin⁡π=0\sin\pi=0 và tại H (t=T)(t=T) có sin⁡2π=0\sin 2\pi=0 nên vE=vH=0v_E=v_H=0; tại C (0<t<T4)(0<t<\tfrac{T}{4}) có sin⁡(ωt)≠0\sin(\omega t)\ne 0 nên vC≠0v_C\ne 0 — phù hợp với kết quả đọc độ dốc.

Kết luận:
∣vC∣>∣vE∣=∣vH∣=0.|v_C| > |v_E| = |v_H| = 0.
Vật có tốc độ lớn nhất tại C (trong ba điểm), còn tại hai vị trí biên E và H tốc độ bằng 0.

Đáp số

C: độ dốc âm, khác 0; D: độ dốc âm lớn nhất (nghiêng nhất); E: độ dốc = 0 (thước nằm ngang); G: độ dốc dương lớn nhất; H: độ dốc = 0|v_C| > |v_E| = |v_H| = 0 (tại E và H vật đứng yên tức thời, tại C tốc độ lớn nhất trong ba điểm)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.