Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 15 SGK Vật lí 11

Bài 3. Vận tốc và gia tốc trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

So sánh đồ thị của vận tốc (Hình 3.2) với đồ thị của li độ (Hình 3.1), hãy cho biết vận tốc sớm pha hay trễ pha bao nhiêu so với li độ.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 15 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 3.1 là đồ thị li độ – thời gian (x−t)(x-t) của vật dao động điều hoà với φ=0\varphi = 0: trục tung là li độ xx (cm), trục hoành là thời gian tt (s) được chia mốc tại T4\frac{T}{4}, T2\frac{T}{2}, 3T4\frac{3T}{4}, TT, 5T4\frac{5T}{4}. Đường biểu diễn là một đường hình cosin x=Acos⁡(ωt)x = A\cos(\omega t): tại t=0t = 0 li độ đạt cực đại x=+Ax = +A; giảm dần và cắt trục hoành (x=0x = 0) tại t=T4t = \frac{T}{4}; đạt cực tiểu x=−Ax = -A tại t=T2t = \frac{T}{2}; trở về x=0x = 0 tại t=3T4t = \frac{3T}{4}; rồi đạt lại cực đại x=+Ax = +A tại t=Tt = T. Biên độ dao động là AA, chu kì là TT.

Hình 3.2 là đồ thị vận tốc – thời gian (v−t)(v-t) của cùng vật đó với φ=0\varphi = 0: trục tung là vận tốc vv (cm/s), trục hoành là thời gian tt (s) chia mốc tại T4\frac{T}{4}, T2\frac{T}{2}, 3T4\frac{3T}{4}, TT, 5T4\frac{5T}{4}. Đường biểu diễn là một đường hình sin v=−ωAsin⁡(ωt)v = -\omega A\sin(\omega t): tại t=0t = 0 vận tốc bằng 00; giảm xuống cực tiểu v=−ωAv = -\omega A tại t=T4t = \frac{T}{4}; trở về v=0v = 0 tại t=T2t = \frac{T}{2}; tăng đến cực đại v=+ωAv = +\omega A tại t=3T4t = \frac{3T}{4}; rồi về v=0v = 0 tại t=Tt = T. Vận tốc biến thiên tuần hoàn với cùng chu kì TT, có giá trị cực đại ωA\omega A. So sánh hai đồ thị: tại mỗi thời điểm đỉnh (cực đại) của đồ thị vận tốc đến sớm hơn đỉnh của đồ thị li độ một khoảng T4\frac{T}{4} về thời gian.

Lời giải

Lập phương trình li độ và vận tốc từ hai đồ thị

Theo Hình 3.1, li độ có dạng hàm cosin, tại t=0t = 0 đạt cực đại x=+Ax = +A, nên:
x=Acos⁡(ωt)x = A\cos(\omega t)

Theo Hình 3.2, vận tốc có dạng hàm sin, tại t=0t = 0 bằng 00 và giảm xuống cực tiểu tại t=T4t = \dfrac{T}{4}, nên:
v=−ωAsin⁡(ωt)v = -\omega A\sin(\omega t)

So sánh pha

Viết lại vận tốc dưới dạng hàm cosin để so sánh với li độ:
v=−ωAsin⁡(ωt)=ωAcos⁡(ωt+π2)v = -\omega A\sin(\omega t) = \omega A\cos\left(\omega t + \dfrac{\pi}{2}\right)

Pha của li độ là ωt\omega t, pha của vận tốc là ωt+π2\omega t + \dfrac{\pi}{2}. Pha của vận tốc lớn hơn pha của li độ một lượng π2\dfrac{\pi}{2}.

Nhận xét từ đồ thị: mỗi đỉnh (giá trị cực đại) của đồ thị vận tốc đến sớm hơn đỉnh tương ứng của đồ thị li độ một khoảng thời gian T4\dfrac{T}{4}. Khoảng thời gian T4\dfrac{T}{4} ứng với độ lệch pha:
Δφ=ω⋅T4=2πT⋅T4=π2\Delta\varphi = \omega\cdot\dfrac{T}{4} = \dfrac{2\pi}{T}\cdot\dfrac{T}{4} = \dfrac{\pi}{2}

Kết luận: Vận tốc sớm pha hơn li độ một góc π2\dfrac{\pi}{2} (tức sớm pha T4\dfrac{T}{4} về thời gian).

Đáp số

Vận tốc sớm pha hơn li độ một góc π2\dfrac{\pi}{2} (ứng với khoảng thời gian T4\dfrac{T}{4})

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.