Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 22 SGK Vật lí 11

Bài 5. Động năng. Thế năng. Sự chuyển hoá năng lượng trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hãy chứng minh rằng, khi góc lệch α\alpha nhỏ (sin⁡α≈α\sin\alpha \approx \alpha rad) thì công thức (5.6) trở thành (5.7).

Lời giải

Xuất phát từ công thức (5.6) — thế năng của con lắc đơn khi dây treo lệch khỏi phương thẳng đứng một góc α\alpha:

Wt=mgl(1−cos⁡α)W_t = mgl(1-\cos\alpha)

Bước 1. Biến đổi 1−cos⁡α1-\cos\alpha về dạng chứa sin. Dùng hằng đẳng thức lượng giác:

1−cos⁡α=2sin⁡2α21-\cos\alpha = 2\sin^2\frac{\alpha}{2}

Bước 2. Áp dụng điều kiện góc nhỏ. Khi góc lệch α\alpha nhỏ (tính bằng rad) thì nửa góc α2\dfrac{\alpha}{2} cũng nhỏ, nên theo gợi ý sin⁡x≈x\sin x \approx x:

sin⁡α2≈α2\sin\frac{\alpha}{2}\approx\frac{\alpha}{2}

Do đó:

1−cos⁡α=2sin⁡2α2≈2(α2)2=α221-\cos\alpha = 2\sin^2\frac{\alpha}{2}\approx 2\left(\frac{\alpha}{2}\right)^2=\frac{\alpha^2}{2}

Bước 3. Thay vào (5.6).

Wt=mgl(1−cos⁡α)≈mgl⋅α22=12mgl α2W_t = mgl(1-\cos\alpha)\approx mgl\cdot\frac{\alpha^2}{2}=\frac{1}{2}mgl\,\alpha^2

Đây chính là công thức (5.7):

Wt=12mgl α2\boxed{W_t=\frac{1}{2}mgl\,\alpha^2}

Nếu đặt li độ cong s=lαs=l\alpha (nên α=sl\alpha=\dfrac{s}{l}) thì có thể viết gọn hơn:

Wt=12mgl(sl)2=12mgls2=12mω2s2(với ω2=gl)W_t=\frac{1}{2}mgl\left(\frac{s}{l}\right)^2=\frac{1}{2}\frac{mg}{l}s^2=\frac{1}{2}m\omega^2 s^2\quad(\text{với }\omega^2=\frac{g}{l})

có cùng dạng với thế năng của dao động điều hoà. Vậy khi góc lệch nhỏ, công thức (5.6) trở thành công thức (5.7) (đpcm).

*Nhận xét về độ chính xác:* với α=10∘≈0,175\alpha=10^\circ\approx0,175 rad thì 1−cos⁡α≈0,01521-\cos\alpha\approx0,0152 còn α22≈0,0153\dfrac{\alpha^2}{2}\approx0,0153, sai lệch chỉ cỡ 0,3%0,3\% — phép gần đúng hoàn toàn hợp lí.

Đáp số

đpcm

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.