Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 12 SGK Vật lí 11

Bài 2. Mô tả dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hai con lắc 1 và 2 dao động điều hoà cùng tần số, tại cùng thời điểm quan sát vị trí của chúng được biểu diễn trên Hình 2.5 a, b. Hỏi dao động của con lắc nào sớm pha hơn và sớm hơn bao nhiêu?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 12 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình gồm hai con lắc đơn treo từ giá đỡ, cùng quan sát tại một thời điểm.

a) Con lắc 1: dây treo lệch sang phải khỏi phương thẳng đứng, vật nặng đang ở vị trí biên (điểm lệch xa nhất); mũi tên 'Hướng chuyển động' chỉ ngược về phía vị trí cân bằng O, tức vật vừa tới biên và bắt đầu quay lại.

b) Con lắc 2: dây treo thẳng đứng, vật nặng đang ở vị trí cân bằng O; mũi tên 'Hướng chuyển động' chỉ sang trái, tức vật đang đi qua vị trí cân bằng với tốc độ lớn nhất.

Lời giải

Nhắc lại khái niệm pha dao động

Dao động điều hoà được mô tả bởi x=Acos⁡(ωt+φ)x = A\cos(\omega t + \varphi), trong đó (ωt+φ)(\omega t + \varphi) là pha dao động, cho biết trạng thái (vị trí và chiều chuyển động) của vật tại thời điểm tt. Dao động nào có pha lớn hơn thì sớm pha hơn.

a) Xác định pha của con lắc 1

Tại thời điểm quan sát, con lắc 1 đang ở vị trí biên (li độ cực đại) và vừa tới biên để quay trở lại vị trí cân bằng. Chọn chiều dương là chiều lệch của vật: lúc này x1=+Ax_1 = +A, tốc độ bằng 0.

Với x1=Acos⁡(ωt+φ1)x_1 = A\cos(\omega t + \varphi_1), điều kiện x1=+Ax_1 = +A cho:
cos⁡(ωt+φ1)=1⇒pha của con lắc 1=0\cos(\omega t + \varphi_1) = 1 \Rightarrow \text{pha của con lắc 1} = 0

b) Xác định pha của con lắc 2

Tại cùng thời điểm, con lắc 2 đang ở vị trí cân bằng O (x2=0x_2 = 0) và đang chuyển động với tốc độ cực đại (đi qua O về phía li độ âm, cùng quy ước chiều dương như trên).

Với x2=Acos⁡(ωt+φ2)x_2 = A\cos(\omega t + \varphi_2):
x2=0⇒cos⁡(ωt+φ2)=0x_2 = 0 \Rightarrow \cos(\omega t + \varphi_2) = 0
Vật đang đi qua O theo chiều âm nên vận tốc v2=−Aωsin⁡(ωt+φ2)<0v_2 = -A\omega\sin(\omega t + \varphi_2) < 0, suy ra sin⁡(ωt+φ2)>0\sin(\omega t + \varphi_2) > 0. Do đó:
pha của con lắc 2=π2\text{pha của con lắc 2} = \frac{\pi}{2}

c) So sánh và kết luận

Độ lệch pha giữa hai con lắc (cùng tần số):
Δφ=π2−0=π2\Delta\varphi = \frac{\pi}{2} - 0 = \frac{\pi}{2}

Pha của con lắc 2 lớn hơn pha của con lắc 1, nên con lắc 2 sớm pha hơn con lắc 1 một góc π2\dfrac{\pi}{2} (tức sớm hơn một phần tư chu kì T4\dfrac{T}{4}).

Kiểm tra lại: Con lắc 1 đang ở biên; sau một phần tư chu kì nữa nó mới về tới vị trí cân bằng và chuyển động nhanh nhất — đúng trạng thái mà con lắc 2 đang có ngay lúc này. Vậy con lắc 2 đi trước con lắc 1 đúng π2\dfrac{\pi}{2}, kết quả phù hợp.

Đáp số

Con lắc 2 sớm pha hơn con lắc 1Sớm pha π2\dfrac{\pi}{2} (ứng với T4\dfrac{T}{4})

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.