Người ta không thèm để mắt đến tập hổ sơ của cổ nhân. Tập hồ sơ ấy, đến nay có lẽ phải chất lên hàng mấy chục xe. Một phần của nó đã được người ta thu thập vào Cổ học viện ỏ Huế hay thư viện của trường Bác cổ Viễn Đông?). Còn một phần khác, phần quan trọng hơn hết, thì xải rác ở khắp mọi nơi. Hãn hoặc, người ta bắt gặp nó trong gia phả của các danh gia, hoặc trên những tập thơ, văn mà người sau, vì lưu luyến cổ nhân, cồn giữ lại làm gia bảo. Những tập hồ sơ ấy, mà sự tình cờ đã giúp chúng tôi thu thập được, gây cho chúng tối một quan niệm mới mẻ về "Triều Tự Đức". Vua Tự Đức không những đã gắng công tìm biết tình hình ngoại quốc bằng cách phái sứ giá đi các nơi như giao thiệp với các nước Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Tàu, Xiêm v.v... Nhà vua lại còn cho dịch những sách Thái tây® rạ chữ Hán để ban phát cho triều thần. Những sách ấy cố nhiên không phải là những tiểu thuyết tình ái đã làm cho số đông thanh niên mê hoặc bây giờ. Những sách ấy hầu hết là chuyên môn và khảo cứu về đạn dược, cơ khí, bình bị v.v.. Hơn nữa, triểu Tự Đức rất chú trọng vào việc phái thanh niên ra ngoại quốc du học. Để đào tạo nhân tài, triều ấy đã không ngần ngại gì hết, bỏ ra hàng trăm vạn ====55979-2-+LEE x % Viện nghiên cứu văn mình-văn hoá .các nước ở khu vực Viễn Đông do Pháp thành lập, trụ sở đóng tại Hà Nội (B.T). Ø Chỉ các nước tư bản ở châu Âu (B.T). 8
quan để cấp học phí cho dụ học sinh. Chứng cổ: "Tháng mười năm Tự Đức thứ 31, triều đình thì hành nghị định cho con øm các quan trên dưới hơi mươi tuổi được sang Hương Cảng uà sang Tây du học, tiều lộ phí Nhà nước chịu; hạn năm năm thì trở nỀ nước: người nờo học được một thứ tiếng uà một nghề như đóng tàu, khai mỏ hay luyện quân chẳng hạn thì được đãi ngang uỗi tú tời bổ cửu phẩm; người nào học được hai thứ tiếng nà hai nghề thì đối ngang uới cử nhân không có phân sối người nào học được ba thứ tiếng uà ba nghề thì đối như cử nhân có phân số, đều bổ rơ làm quan cả" Và, để thực hành cái nghị định trên, năm Tự Đức thứ 34, khi sai chức Lễ bộ Thị lang là Phạm Bính sang Hương Cảng bán lại hai chiếc tàu cũ (Lợi Tải và Thuận Tiệp) để đóng tàu mới, triều đình giao cho Bính cả cái trách nhiệm mang theo 12 thanh niên Việt Nam sang Hương Cảng nhờ một người Tàu tên là Thạch Thanh Tuyền nhận cho vào học tại trường Anh®, Ngoài ra thời thường triều đình còn cử ít nhiều người đã đứng tuổi ra ngoại quốc học các chuyên khoa, như năm Tự Đức thứ 33 phái một cửu phẩm y sinh sang Hương Cảng học nghề chủng đậu của người Anh. Và chẳng lo tến kém những món tiền lớn, vua Tự Đức đã phái ít nhiều 'Ð Quốp triều chính biên toát yếu, quyền 5, trang 104. ® Quốc triều chính biên toát yếu, quyền 5, trang 107.
Trên đây là phần đầu tài liệu — bấm Đọc sách để xem đầy đủ.